10 x In Transformatie Therapie: ‘Ik vind wel dat het heel langzaam gaat’

Overheid van Nu was bij elk van de tien opnames voor de podcastserie ‘In Transformatie Therapie’ (maart – juli 2026), die live met publiek werden opgenomen. Telkens noteerden we wat ons opviel. Waren er rode draden te ontdekken in de uiteenlopende gesprekken?  

De tien domeinen: energiesector, gezondheidszorg, defensie, gebiedsontwikkeling, volkshuisvesting, sociale zekerheid, belastingstelsel, jeugdzorg, rijksoverheid en veiligheidsdomein. Met aan tafel een gevarieerd gezelschap van bestuurders – van programmadirecteuren tot bestuursvoorzitters, met daar tussenin een korpschef, professor en staatssecretaris.  

Hoe uiteenlopend de gesprekken ook waren, er zijn wel degelijk blokkades en doorbraken te onderscheiden die meer dan eens voorkomen in onze zoektocht naar ware transformatie. Dit zijn onze tien inzichten:

1. Begin bij de bedoeling, niet bij wat haalbaar lijkt 
   Een transformatie heeft een (visionair) doel nodig dat verder reikt dan de volgende begroting of kabinetsperiode. De energieopgave vraagt om betrouwbaar, consistent langetermijnbeleid – liefst 20 jaar. Rotterdam-Zuid begon bij wat denkbaar was: een verpauperd stedelijk gebied in twintig jaar net zo opgeleid, wonend en werkend krijgen als een gemiddelde wijk in een van de vier grote steden. De armoedeaanpak kreeg kracht door een concrete doelstelling voor 2030 waar diverse kabinetten aan vast bleven houden. Lees vooral #1, #4 en #6. (Overheid van Nu) 

2. Optimaliseren is nog geen transformeren 
   Veel veranderprogramma’s kunnen best het T-woord gebruiken (transformatie, transitie), maar verbeteren in de praktijk vooral onderdelen van een systeem waarvan de grondslag niet meer voldoet. De aflevering over jeugdbescherming maakt het onderscheid het scherpst: optimaliseren werkt binnen de bestaande kaders; maar voor transformeren keer je het beste terug naar het oorspronkelijke probleem en ontwerp je van daaruit een nieuwe aanpak. Lees #8 en daarna #9. (Overheid van Nu) 

3. Voor echte oplossingen heb je een gedeelde probleemdefinitie nodig 
   Partijen die moeten samenwerken, spreken vaak niet dezelfde taal, koersen te veel op eigenbelang en te weinig op gemeenschappelijk belang. En als het misgaat, wijzen ze naar elkaar. Logisch dat het misgaat, want ze proberen ieder een ander probleem op te lossen dan het gezamenlijke probleem. In Rotterdam-Zuid werd daarom anderhalf jaar geïnvesteerd in één gezamenlijke analyse; ook bij belastingen en politie begint verandering met anders samengestelde en gevoerde gesprekken. Van daaruit formuleer je een gedeelde probleemdefinitie en een gemeenschappelijk verhaal waar iedereen zich in kan vinden. Van daaruit kan er echt worden samengewerkt. Aflevering #4 biedt hier bijna een stappenplan voor. (Overheid van Nu) 

4. Maatschappelijke problemen houden zich niet aan organisatiegrenzen 
   Een gezin, een wijk of een inwoner ervaart geen afzonderlijk zorg-, woon-, politie- of schuldenprobleem. Toch knipt de overheid verantwoordelijkheden, budgetten en wetten wel zo op. Vandaar de herhaalde oproep tot the whole system in the room, en zoals in de jeugdzorg: één gezinsaanpak en oplossingen buiten het eigen domein. Lees #5, #6, #8 en #10 naast elkaar. (Overheid van Nu) 

5. Prikkels zijn sterker dan goede bedoelingen 
   Krijg je als ziekenhuis betaald per heupoperatie, dan krik je het aantal behandelingen op. Preventie als vorm van zorg verdwijnt uit beeld want wordt niet vergoed. Zo zorgen perverse prikkels voor een overbelast zorgsysteem. Als je politiewerk financiert op basis van aantallen verdachten, mis je mogelijk die ene dader die duizenden digitale slachtoffers. Ook gescheiden financieringsstromen in het sociaal domein sturen professionals ieder een andere kant op. Zie de brandweermetafoor in #2. (Overheid van Nu) 

6. Urgent verdringt wat wezenlijk belangrijk is 
   De overheid reageert makkelijker op incidenten dan op een ontwikkeling die pas later zichtbaar wordt. Daardoor krijgt behandeling voorrang op preventie, volgen op incidenten nieuwe regels en wint zichtbare criminaliteit het van minder zichtbare digitale dreigingen. Transformatie vraagt dus ook bescherming van de lange termijn. Lees #2, #9 en #10. (Overheid van Nu) 

7. Complexiteit ontstaat meestal met goede redenen 
   Uitzonderingen beschermen groepen, regels beperken risico’s en nieuwe instanties repareren de tekortkomingen van eerdere oplossingen. Iedere toevoeging is afzonderlijk vaak begrijpelijk; alleen, bij elkaar opgeteld maken ze belastingstelsel, jeugdhulp en de overheid zelf ondoorgrondelijk. We zien dat. Maar het streven naar de gewenste eenvoud leidt er onvermijdelijk toe dat ergens iemand een uitzondering, voordeel of stukje controle moet loslaten. Daar zijn we niet goed in. Vooral #7, #8 en #9 leggen die pijn bloot. (Overheid van Nu) 

8. Risicoloos transformeren bestaat niet 
   Innovatie stokt wanneer overheid en bestuur ieder risico juridisch, financieel of politiek willen uitsluiten. De energietransitie vraagt om een overheid die gedeelde risico’s wil lopen. Defensie moeten na decennia van risicoaversie nu durven experimenteren met horizontale samenwerkingen. Een slagvaardige overheid moet accepteren dat een vrije samenleving nooit volledig maakbaar is. Lees #1, #3 en #9. (Overheid van Nu) 

9. Professionals hebben ruimte, mandaat en rugdekking nodig 
   Signalen uit de uitvoering verdwijnen gemakkelijk in een ‘leemlaag’ tussen werkvloer en top. Doorbraken vragen daarom om autonome professionals, leiders die hun nek uitsteken en mensen die tegenspraak en verwondering organiseren. Regels kunnen richting geven, maar mogen vakmanschap niet vervangen. Deze rode lijn loopt van #1 via #3 naar #9 en #10. (Overheid van Nu) 

10. Ga naar buiten, luister en begin gewoon 
    De praktijk corrigeert de papieren werkelijkheid. Steeds vaker hoor je het pleidooi voor ambtenaren ‘met de poten in de klei’, voor een nederige overheid die maatschappelijke kennis erkent en voor experimenten die vanuit de behoefte van inwoners worden opgebouwd. Groot denken en klein beginnen vormen daarbij geen tegenstelling. Lees vooral #5, #6, #8 en de slotpassage van #10. (Overheid van Nu) 

De rode draad onder de rode draden

Transformatie in de publieke sector loopt zelden vast door een gebrek aan betrokkenheid of ideeën. Maar stokt vooral als instituties, geldstromen, verantwoordingsmechanismen en professioneel gedrag het bestaande systeem blijven reproduceren. In Transformatie Therapie leert dat optimaliseren het vooralsnog wint van transformeren. Maar ook dat die transformaties wel degelijk onvermijdelijk zijn. En de patiënt vooralsnog nog wat therapiesessies nodig heeft. 

Lees 10 X In Transformatie Therapie ook in ons magazine.