Podcast In Transformatie Therapie aflevering 1: ‘In de energietransitie moet je vechten tegen de leemlaag’

Het is 2016 als energiebedrijf Uniper vol trots een nieuwe kolencentrale opent op de Maasvlakte bij Rotterdam. Acht jaar eerder is de Duitse energieopwekker, op aandringen van de Nederlandse overheid, begonnen met de bouw van de centrale. Want, zo is de overheidsgedachte in 2008: we hebben met voornamelijk olie en gas een te beperkte energiemix – zo’n kolencentrale is broodnodig.

Bij de opening van de nieuwe centrale is ook de secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken. Die zegt doodleuk: deze centrale moet waarschijnlijk snel weer dicht, want de politiek wil geen kolen meer. Drie jaar later is de klimaatwet die kolencentrales verbiedt, inderdaad een feit. Uniper krijgt te horen dat de kolencentrale, waarin 1,5 miljard euro is geïnvesteerd, en die gebouwd is om veertig tot vijftig jaar te draaien, in 2029 moet sluiten.

 We zijn ermee naar de rechter gegaan, zegt André Bosman, directeur bij Uniper. Maar de landsadvocaat zei doodleuk: Dit probleem was voorzienbaar, op ons hoef je niet te rekenen. De rechter stelde de staat in het gelijk.

 Waarmee Bosman, los van de vraag of kolen nu goed of fout is als energiebron, maar wil zeggen: voor een transitie kun je niet zonder een betrouwbare overheid die een lange termijnvisie heeft en aan die visie vast kan houden: ‘Weten waar je uit wilt komen. Hoe zal de samenleving er over twintig jaar uitzien? Hoeveel energie en wat voor energie hebben we dan nodig?  Visie, keuzes, commitment – daar gaat het om. Dan kunnen bedrijven gaan investeren en dan komt die transformatie er ook echt.’

Voorlopig hoeft Nederland van Uniper weinig te verwachten, zegt Bosman. ‘Er staat in Düsseldorf op het hoofdkantoor een pot met acht miljard euro aan investeringsgeld. Maar dat gaat niet naar Nederland.’

Flipflopbeleid

De eerste aflevering van de podcastserie ‘In Transformatie Therapie’ geeft een boeiend inkijkje in hoe de energiesector en de overheid al dan niet samen optrekken om de energietransitie te realiseren. Wat werkt? Wat werkt niet? Waar loopt het vast en wat kan morgen slimmer? ‘In Transformatie Therapie’ wordt gepresenteerd door Arre Zuurmond (Professionals Bevrijdingsfront) en Wouter Welling (Digicampus). Elke twee weken bespreken ze de transitie in een andere sector met een gast uit de praktijk. De podcast vind je hier op Spotify.

Terug naar het gesprek met André Bosman, in een eerder leven Tweede Kamerlid voor de VVD, medeauteur van het belangrijke adviesrapport ‘Klem tussen balie en beleid’ (2021) en Afghanistan-veteraan. Je moet dit scherpe gesprek van een klein uur zeker zelf beluisteren. Hier vast een aantal take aways:

• Een transitie zoals de energietransitie vereist ook een institutionele transitie – een andere houding van de overheid ten opzichte van de markt en de burgers – de bereidheid om risico’s te delen. En om, als er iets misgaat (zoals met de kolencentrale), de pijn te willen delen. Doe je dat niet, dan vaart de markt op veilig en stokt de innovatie die nodig is.
• Flipflopbeleid zorgt voor verlamming, bij alle professionals, ongeacht de sector.
• Het mooie aan een lange termijnvisie is dat je niet alles gaat dichtregelen. Voor tachtig procent bedenk je regelgeving, twintig procent laat je open voor zelfstandig denkende professionals om tussentijds oplossingen te kunnen vinden.
• Op het hoogste beleidsniveau willen we netcongestie oplossen, de risico’s in onze energieproductie verkleinen en de transitie naar duurzame energie voor elkaar krijgen. De uitvoering die daarmee bezig is, loopt in de praktijk echter tegen allerlei problemen aan. Maar de signalen daarover lopen vast in het systeem tussen beleid en uitvoering – een leemlaag die dempt, waarin niemand de bazen wil vertellen: jongens, dit gaat niet lekker.
• De hijgerigheid van de Tweede Kamer en de publieke opinie daaromheen zijn zo dominant dat de minister, die eigenlijk bestuurder is, geen weerstand kan bieden aan de neiging om alles juridisch dicht te timmeren. En niet de ruimte heeft om te zeggen: geef me even de tijd om de juiste oplossing te vinden. Dat is voor een deel de verklaring waarom die transformatie vaak niet lukt.
• Wat je wel moet doen: neem de Tweede Kamer mee in je zorgen, je ambities, je wensen – dan kan er heel veel. Tijdens corona legde Wouter Koolmees een compensatieregeling aan de Kamer voor die ernstig fraudegevoelig was. Hij was daar duidelijk over maar zei ook: dit is even heel kwetsbaar en gaat pijn doen, maar we moeten en gaan het wel doen. Een transitie heeft kans van slagen als je mensen meeneemt en medeverantwoordelijk kunt maken.
• Word als professional, als ambtenaar, autonomer in je denken. Durf kritisch na te gaan: wat gebeurt er nou precies en waarom doen we dit? Is het wel echt nodig en voor welk probleem is dit een oplossing? Begrijp ik de intentie wel goed?
• Als er iets desastreus is, is het een dichtgeregelde uitvoeringsorganisatie.
• De transformatie moet het niet hebben van bureaucraten die je op de regels aanspreekt, maar van professionals die je op hun skills kunt aanspreken.
• Er gaan in de energietransitie ook dingen goed, zoals wind op zee, zon op daken en de elektrische auto, aldus Kavish Kowlesar, die als jonge ambtenaar bij EZK een reflectie geeft op het gesprek. Er zijn robuuste scenario's en paden zoals aangegeven in het Nationaal Plan Energiesysteem uit 2023 (van toenmalig klimaatminister Jetten). Dat schetst een eindbeeld in 2050 en 'rekent van daaruit terug'. Kowlesar: 'Dat raakt aan langjarig, structureel beleid, maar je moet ook constateren dat de wereld in een paar jaar alweer enorm is veranderd. Zie de dalende vraag naar waterstof, en de stijgende vraag naar elektriciteit. Daar ontkom je niet aan.'

De volgende grote transitie die bediscussieerd gaat worden, is de zorgtransitie. De podcastopnames vinden plaats op 19 maart op de Universiteitscampus Spui in Den Haag. Gast is Otwin van Dijk, voorzitter van de raad van bestuur van het Slingeland Ziekenhuis. Wil jij meepraten over hoe we tot een toekomstbestendige zorg komen die niet vastloopt in de uitvoering? Meld je dan hier aan om aanwezig te zijn.

'In Tranformatie Therapie' is een samenwerking van FUTUR, Digicampus, Staat van de Uitvoering, Vereniging voor Overheidsmanagement, Informatieacademie, TU Delft en Overheid van Nu.