Podcast In Transformatie Therapie aflevering 2: ‘Voorkomen is beter dan genezen, behalve – gek genoeg – in de zorg’

Podcast ‘In Transformatie Therapie’

‘In Transformatie Therapie’ is een serie van tien podcasts waarmee de makers willen aantonen waarom sommige transformaties wél slagen en andere niet. Welke rol spelen instituties (met name de overheid) en sturingslogica? En waarom leidt het groeiende aantal veranderprogramma’s en samenwerkingsverbanden niet automatisch tot de verandering die gewenst is? 

Hosts van de podcast zijn Anne Zuurmond (Professionals Bevrijdingsfront) en Wouter Welling (Digicampus). Elke twee weken maken zij live een aflevering op Universiteitscampus Spui in Den Haag. Elke bijeenkomst wordt één domein uitgelicht - zoals energie, zorg, volkshuisvesting, defensie of sociale zekerheid - en voeren Arre en Wouter het gesprek met een prominent iemand met praktijkkennis binnen dat domein.  

‘In Transformatie Therapie’ is gericht op jonge professionals die in de veelheid aan domeinen knelpunten ervaren en op zoek zijn naar rode draden en verbinding. Die het nut en misschien wel de noodzaak zien om te werken aan domein overstijgende in plaats van domeinspecifieke vraagstukken.    

Na afloop van de podcastopname is er een gesprek met de aanwezigen, waarbij een jonge ambtenaar het initiatief neemt met een eerste reflectie. 

‘In Transitie Therapie’ is een initiatief van Jonge ambtenaren netwerk FUTUR, Digicampus en Vereniging voor Overheidsmanagement, in samenwerking met Staat van de Uitvoering, Informatieacademie, TU Delft en Overheid van Nu.  

Je vindt de podcastserie hier op Spotify.  

De zorg en de brandweer zijn allebei publieke voorzieningen. Maar ze worden verschillend gefinancierd. Nog te vaak wordt de zorg beloond naar productiviteit. Dat leidt tot fenomenen zoals ‘heupen rammen’: in rustige maanden wordt er in ziekenhuizen sneller overgegaan op het zetten van nieuwe heupen, om de omzet op te krikken.

De gast van deze aflevering, Otwin van Dijk, bestuursvoorzitter van een middelgroot streekziekenhuis, maakt een vergelijking. ‘We betalen de zorg, alsof het de brandweer is die per uitgebluste brand of per keer dat ze moeten uitrukken wordt betaald. Op het moment dat er dan een nieuwe kazerne zou moeten worden gebouwd of een nieuwe wagen moet worden aangeschaft, dan zou het zomaar kunnen dat er ineens een heleboel meer uitrukken zijn.’

Om maar aan te geven: de betaalprikkel is dan gericht op uitrukken. In werkelijkheid betalen we de brandweer op basis van een soort beschikbaarheidsfunctie. Een bepaald aantal inwoners in een gebied van een bepaalde grootte heeft recht op goede brandweerzorg: dat uit zich in een aantal brandweerwagens, professionals en vrijwilligers. Wanneer de brandweer vaker moet uitrukken dan dit beschikbare team aankan, dan is dat een aanleiding om meer te doen aan preventie. Dat doen we in Nederland bijvoorbeeld met rookmelders en het gebruik van brandwerende materialen.

Dat model, zegt Van Dijk, moet je ook kunnen projecteren op de zorg. ‘We maken ons wel heel druk om het personeelstekort, de houdbaarheid en de betaalbaarheid van de zorg. Maar als je alles richt op productie en niet op preventie, de problemen niet aanpakt bij de oorzaak… Dan krijg je vanzelf wel een zorginfarct.’

Vechten tegen de stelselgekte

Otwin van Dijk is bestuursvoorzitter van het Slingeland Ziekenhuis in Doetinchem. Voorheen was hij wethouder, Tweede Kamerlid en burgemeester. Hij strijdt tegen wat hij zelf ‘de stelselgekte’ noemt: het beeld van de zorg als productiemachine die vooral beloond wordt om te doen, en vervolgens de problemen oplost die buiten het ziekenhuis voorkomen hadden kunnen worden.

Zo kan prehabilitatie – lees: voorbereiding op een ingreep middels bijvoorbeeld dieet en beweging – veel kosten voorkomen. Er treden daardoor minder complicaties op, er is minder medicatie nodig en het scheelt soms zelfs de helft van de ligdagen in het ziekenhuis.

Maar: dat hele traject krijg je niet vergoed. Als ziekenhuis heb je in dat geval wel de kosten, en ook nog minder opbrengsten (want: minder ligdagen). ‘Zo zit de zorg boordevol met heel gekke dingen waarbij het goede doen – denk aan investeren in levensstijl en preventie en problemen in het sociaal domein oplossen – niet loont. Die prikkels leiden de verkeerde kant op.’

In de tweede aflevering van ‘In Transformatie Therapie’ wordt het Nederlandse zorgstelsel onder de loep genomen. We kunnen nog veel leren van andere landen, blijkt daaruit. Zo transformeerde IJsland haar jeugd in één generatie tijd van de meest ongezonde, tot de meest gezonde van Europa, vertelt Van Dijk. Hoe? Door te sturen op preventie. En Denemarken dringt de vraag naar thuiszorg omlaag door ouderen na het overlijden van hun partner opnieuw te leren voor zichzelf te zorgen.

Een invasieve staat is een liefdevolle staat

Co-host Wouter Welling denkt te weten waarom een preventieve overheid soms op weerstand stuit: ‘We vrezen een te invasieve staat en een te betuttelende overheid. Van Dijks ingrediënten voor een sterker stelsel bevatten preventie, beschikbaarheid en zaken rondom levensstijl en gemeenschap - dat wordt maatschappelijk toch snel gezien als: dat is mijn vrijheid.’

Van Dijk: ‘Een invasieve staat is ook een liefdevolle staat. Preventieve maatregelen – bijvoorbeeld op het gebied van obesitas – bevorderen de kwaliteit van leven van de mensen om wie het gaat. Tegelijk blijft de beschikbaarheid in de zorg voor bijvoorbeeld oncologie ook overeind.’

Arre Zuurmond grijpt terug op de brandweer metafoor: ‘Ongezien doet de brandweer voor ons heel veel aan preventie. Denk aan brandweergangen in huizenblokken en eisen stellen voor elektronische apparaten. Want anders moeten ze te vaak uitrukken voor een brand in een woning. Daar vinden we die invasiviteit eigenlijk heel normaal. Waarom vinden we het dan niet normaal in de sociale zekerheid of de zorgsector?’

Oftewel: een levendige discussie met waardevolle voorbeelden die je wil horen. Luister de podcast terug via Spotify. Mocht je nog niet overtuigd zijn, hieronder alvast een aantal belangrijke punten die aan bod kwamen:

• Belonen naar productie werkt de transformatie tegen: ziekenhuizen zijn in de huidige situatie simpelweg niet gebaat bij investeren in preventie.
• Het huidige zorgsysteem bevindt zich als het ware ‘achter het probleem’. Het is erop gericht om te genezen, terwijl het veel ziekte zou kunnen voorkomen.
• In rapporten over hervormingen in de zorg worden wel goede intenties getoond, maar er wordt niet echt ‘onder de motorkap gekeken’ naar wat er misgaat.
• We hebben een maatschappelijk debat te voeren: moeten gezondheidsklachten altijd opgelost worden in het ziekenhuis, of moeten we ziekteveroorzakers als eenzaamheid meer oplossen in de gemeenschap?
• Een responsieve overheid kan niet zonder responsieve burgers: als inwoners moeten wij ons ook verantwoordelijk gedragen en toekomstige generaties niet op kosten jagen.
• Onderzoek toont de kracht van sociale gemeenschappen, en die moeten meer mogelijkheden krijgen. Burgerinitiatieven die bijvoorbeeld deels gebruik willen maken van professionele zorg, zoals WMO-dagbesteding of wijkverpleging via de zorgverzekeringswet, bestaan nu nog te vaak ondanks in plaats van dankzij het systeem en alle eisen en verplichtingen van dien.
• Voor transformatie in de zorg is ook een cultuurverandering nodig: de urgentie moet duidelijk worden, zodat we niet langer teruggrijpen op ‘het moet niet te gek’.
• We moeten af van het kortetermijn denken. Neem de discussie rondom de verhoging van het eigen risico: een typisch voorbeeld van draaien aan de bekende knoppen. Er zullen hierdoor misschien mensen afzien van onnodige zorg, maar er komen ook meer zorgmijders. Dat heeft weer gevolgen voor de lange termijn.
• Ziekenhuizen moeten met zorgverzekeraars om tafel om de betaalprikkel weer kloppend te maken.
• Het is belangrijk om verwachtingen uit te spreken binnen de regio, en samen te werken met verschillende organisaties om de gezondheidsnorm hoog te houden.
• Ook de financiering moet structureler worden toegekend, in plaats van steeds voor korte periodes – de huidige manier werkt vooruitschuiven in de hand.

Fulltime zorgmanager

Aanwezig voor reflectie op de podcast is Amber-Helena Reisig. Ze is werkzaam als senior beleidsmedewerker op het gebied van dakloosheid en beschermd wonen binnen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). In 2025 ontving ze de titel Ambtenaar van het Jaar. Daarnaast is ze schrijver, dichter en radiocolumnist. Reisig weet als geen ander hoe erg leefomstandigheden meespelen bij gezondheidsvraagstukken. Zelf groeide ze op met veel stress en spanning, onder andere door het verlies van haar moeder op jonge leeftijd en geldzorgen. Enerzijds vindt ze het belangrijk om in de zorg rekening te houden met deze factoren. Anderzijds moeten niet alle oorzaken en oplossingen bij de levensstijl en -omstandigheden worden neergelegd: gezondheidsklachten moeten op zichzelf serieus worden genomen. 

In die zin maakt geld gelukkig en gezond, ziet Reisig. Een familielid liep bijvoorbeeld eens drie jaar met een gebroken kies, omdat hij zich de kosten van de behandeling niet kon veroorloven. Uiteindelijk had hij een veel uitgebreidere ingreep nodig dan wanneer hij meteen zou zijn geholpen. Ze pleit dan ook voor een andere blik op de zorg, waarbij de mens weer centraal wordt gesteld.

‘Een deel van de Nederlandse bevolking heeft een andere manier van zorg nodig. Het huidige zorgsysteem werkt misschien voor de calculerende burger, maar niet iedereen heeft de mentale en financiële ruimte om alle keuzemogelijkheden te benutten.’

De stijgende zorgkosten gaan die verhoudingen alleen maar schever maken, voorspellen de podcastpresentatoren. Tegelijkertijd benadrukt Reisig de economische waarde van mensgericht beleid. Wanneer je bijvoorbeeld geld durft uit te geven om mensen een dak boven het hoofd te bieden, voorkom je de zorg- en andere maatschappelijke kosten die dakloosheid met zich meebrengt.

Andere onderwerpen die in de discussie naar voren komen, zijn draagvlak voor preventief beleid, de digitalisering van de overheid en de behoefte om iemand (hoofd)verantwoordelijk te maken voor de zorg. 

Op naar de volgende

De discussie maakt geen deel uit van de podcastopname. Reden te meer om de volgende aflevering over defensie live bij te wonen. Op 2 april is Raymond Knops, bestuurslid van de stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV), te gast op de Universiteitscampus Spui in Den Haag. Aanmelden doe je via deze link.

'In Tranformatie Therapie' is een samenwerking van FUTUR, Digicampus, Staat van de Uitvoering, Vereniging voor Overheidsmanagement, Informatieacademie, TU Delft en Overheid van Nu.