#5 Podcast In Transformatie Therapie: ‘Ik geloof heilig in “the whole system in the room”’

Auteur: Lotte Breunesse

Erik Gerritsen is zelfbenoemd specialist in het oplossen van ongetemde problemen. Dat zijn problemen waarbij er weinig tot geen empirische kennis is, er een normatieve discussie wordt gevoerd over de juiste oplossing, en er veel betrokkenen zijn maar niemand de baas is. Door zich op ongetemde problemen te storten binnen de volkshuisvesting, hoopt Gerritsen het verschil te kunnen maken voor mensen die het minder hebben.

Hij was eerder gemeentesecretaris en secretaris-generaal, maar heeft zijn heil gevonden in de uitvoering: ‘Ik heb vijftien jaar in Den Haag gewerkt, en dacht dat ik wist hoe de wereld in elkaar zat. Pas toen ik verder de praktijk in ging, kwam ik erachter hoe het echt zat. Dan wil je uiteindelijk ook niet meer anders.’

De focus van Ymere ligt op het bieden van een goed thuis voor mensen met een kleinere beurs of met andere uitdagingen in de regio van Amsterdam. Dat zijn bijvoorbeeld ook mensen met een achtergrond binnen de GGZ, voormalig dak- of thuislozen of mensen die afkomstig zijn uit een ander land. ‘Het hebben van een fijne, betaalbare en veilige woonplek is een essentieel onderdeel van de bestaanszekerheid van mensen. Het is een basisvoorwaarde voor mensen om zelfstandig te kunnen werken aan hun mentale gezondheid of het vinden van een baan, om gelukkig te worden.’

Dat zag hij bijvoorbeeld bij een jonge vrouw met een bipolaire stoornis. Eens per jaar veroorzaakte dat een terugval, waarbij ze vaak door agenten moest worden afgevoerd en in een gedwongen GGZ-opvang terechtkwam waar ze soms wel een jaar moest verblijven. Als ze daar dan uitkwam, moest ze haar leven weer opnieuw proberen op te bouwen. Toen ze eenmaal een woning kreeg met begeleiding, vroeg ze omwonenden om een beetje op haar te letten. Wanneer ze dan een terugval aan kon zien komen, liet ze zich preventief opnemen voor drie dagen. ‘Toen ik aan haar vroeg wat er dan veranderd was, zei ze: ik weet dat deze woning er nog is als ik terugkom’, aldus Gerritsen.

Overvloed aan schaarste

Wat de volkshuisvestingsopgave zo complex maakt, is dat er meerdere oplossingen tegelijk nodig zijn. Zo moet er gekeken worden naar de bestaande woningen en moet er zowel binnen- als buitenstedelijk gebouwd worden. Daarbij moet er enerzijds aandacht zijn voor verduurzaming, wat zich binnen woningcorporaties zoals Ymere vertaalt in de omslag van huur naar het bredere begrip ‘woonlasten’. Anderzijds is er een arbeidstekort in de bouw en zorgen leefbaarheidsvraagstukken voor extra druk op het sociaal domein, bij onder andere politie, de GGZ, buurtteams en welzijnsinstellingen.

‘Iedereen roept altijd dat er schaarste is, maar ik zeg altijd: gooi al die schaarste bij elkaar, en je hebt overvloed.’ Als je investeert in de volkshuisvesting, los je volgens Gerritsen juist een heleboel van die andere problemen ook (deels) op.

Want: goede huisvesting zorgt ook voor vermindering van armoede en schulden. Het ondersteunt de mentale gezondheid – zie het voorbeeld van de vrouw met een bipolaire stoornis – waardoor je kosten bespaart in de zorg. Met verduurzaming van de bouw reduceer je een groot deel van de CO2-uitstoot.

Geen bullshitbingo alsjeblieft

‘Aan visie ontbreekt het niet, maar er is een regisseur nodig die het organiserend vermogen van het private en publieke veld in dezelfde richting stuurt. Daar zijn we slecht in in Nederland.’

Co-host Arre Zuurmond merkt op dat het schuurt omdat veel onderdelen al bij voorbaat zijn verschot: het hoort bij een bepaald beleidsterrein, en dat maakt het moeilijk om domein overstijgend samen te werken en budgetten te combineren.

Gerritsen ziet dit ook, maar vindt het niet per se een excuus: ‘We kunnen nu de bullshitbingo aanzetten: ‘het is de schuld van het systeem’. Maar dat systeem, dat zijn we zelf. Als we het samen doen, kunnen we het oplossen.’

Hier komt de filosofie van Gerritsen op neer: ‘Groot denken, kleine stappen, morgen beginnen.’ Wanneer een idee aanslaat, gaat het stromen en krijg je versterkingseffecten. Als het goed is, ten minste. Maar, zegt hij er meteen achteraan: zo werkt het dus vaak niet. Want: waarom verrijzen nog niet overal in Nederland de Flevoflats uit het voorbeeld?

Daarvoor moet je naar de ministeries en andere systeempartijen kijken, zegt Gerritsen. ‘Ze organiseren congressen, laten daar “aanjagers” zoals ik het woord doen over zo’n initiatief, iedereen lult erover, iedereen is blij, iedereen houdt van je maar uiteindelijk doet niemand wat. Of wijst naar elkaar – zo zijn er honderd alibi’s om vooral niets zelf te doen.’

‘En dan heb je wetgeving, subsidies, communicatie en koffie met koepelorganisaties – dat is ongeveer het repertoire dat een ministerie heeft. Op zich niets mis mee, maar wat ik graag zou willen, is dat ze het alternatieve repertoire ernaast zetten. En dat bestaat uit: complimenten geven – daar begint het mee. Of je nou als junior ambtenaar of als minister ergens naartoe gaat, en je durft daar positief over te twitteren, dan ontketent dat al positieve energie.’

Concrete proposities, kleine stappen

‘Verder vraag je aan zo’n initiatiefnemer: waar loop je tegenaan, waar heb jij last van, hoe kan ik helpen? Dan zeggen ze vaak: bureaucratie. Dan zeg jij: waar staat dat? Dan wijzen ze vaak naar het ministerie of de gemeente. Maar in 80 procent van de gevallen veroorzaken die geen belemmeringen, maar zitten die belemmeringen tussen de oren. Dan moet je herhalen: joh, dit mag wel, dit mag wel. Dat moet je als overheid wel durven. Dat is heel belangrijk. Het gebeurt nog veel te weinig.’

‘Ten slotte: roep rond een concrete propositie, casus of vraagstuk de partijen die er relevant voor zijn, bij elkaar op de plek waar die casus speelt. Ik geloof heilig in de whole system in the room-aanpak. En dan net zolang bij elkaar laten komen – niet een paar keer per jaar maar elke zes weken – tot ze het hebben opgelost.’

‘Het is een houding die ik mis bij ministeries, provincies en gemeenten. En we hebben daar last van. Maar het betekent niet dat we dan maar niets doen en gaan zitten wachten tot de overheid eens wat doet. Ik doe kleine investeringen, zorg voor een beetje capaciteit en geld, en laat zien hoe het werkt. En dan hoop ik dat een wethouder of minister het oppikt en het verder brengt.’

Gekke Henkie

‘Ik denk dat ik doe wat binnen mijn invloedssfeer ligt, waarbij ik soms mijn nek uitsteek. Dat doe ik niet in mijn eentje, ik ben geen gekke Henkie. Maar ik hoop dat de overheden nu snappen dat ze de energie die er is, moeten omarmen. Als gemeentesecretaris en SG heb ik ervaren dat ministeries nog steeds veel gezag hebben, ondanks dat ze vaak als hindermacht functioneren omdat ze binnen de verkokerde institutionele wereld blijven hangen. Als je de omslag kunt maken, kun je binnen een ministerie veel meer bereiken dan als uitvoerende partij.’

Welling concludeert dat de directievoorzitter ‘geradicaliseerd is met een positief en luisterend mensbeeld’. Wil je weten hoe hij tot die conclusie is gekomen? Luister de hele aflevering hier.

Jonge ambtenaren in de modder

De eerste reflectie kwam dit keer van Arjan Spruijt, projectmanager datagestuurde gebiedsontwikkeling bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Hij herkent de waarde van ‘met één been in de modder staan’ als ambtenaar maar al te goed. Hij vat de verschillende opvattingen samen met de vraag: ‘Bouwen we woningen of ontwikkelen we gebieden? Er zijn ook mensen die zeggen dat we geen huizen bouwen, maar thuizen.’

Daarbinnen organiseert hij onder meer de benodigde data om grip te krijgen op de werkelijkheid. Hij ziet ook dat in wijken alle problemen samenkomen: de sociale dimensie, water, energie en netcongestie.

‘De oude manier van doen past daar niet meer bij, daar zit een gat tussen het Rijk en de wijk.’

Ontwikkelingsgebieden

Spruijt probeert dan ook zo min mogelijk in Den Haag te zijn en zo veel mogelijk in de praktijk te werken, door in heel Nederland in de ontwikkelingsgebieden te kijken naar hoe het wel moet. Hij denkt dat er steeds meer ambtenaren bereid zijn ‘om vies te worden in hun witte overhemd en hun nette spijkerbroek’. Hij hoopt dwars door de Haagse orde heen samen te kunnen werken met deze gelijkgestemden. Daarbij helpt het als je binnen een programma werkt waarbij opdrachten minder verkokerd en minder gebonden zijn aan de Haagse omgeving.

Tijdens het nagesprek praatten de aanwezige jonge ambtenaren verder over de voordelen en risico’s van veel tijd besteden buiten Den Haag en waarom je het bestaande systeem niet moet willen afschaffen, maar juist moet respecteren. De discussie achteraf maakt geen deel uit van de opname, maar biedt wel een diepere laag. Kom daarom naar de volgende podcastopname op 4 juni.

'In Transformatie Therapie' is een samenwerking van FUTUR, Digicampus, Staat van de Uitvoering, Vereniging voor Overheidsmanagement, Informatieacademie, TU Delft en Overheid van Nu.