Slimmer, eenvoudiger en goedkoper werken. En dan ook nog betrouwbaar zijn en beter presteren. Dat is de spanningsvolle ambitie van de Taskforce Slagvaardige Overheid. Volgens Jan Gudde, bestuurlijk coördinator binnen de taskforce, vraagt die ambitie dan ook om meer dan bezuinigen en regels schrappen. Juist de mindset en de manier waarop ambtenaren samenwerken, sturen en verantwoording afleggen, moeten veranderen. ‘Iedereen wil het goede doen; dat mogelijk maken – daar gaat het om.’
Beeld: © Patrick van den Hurk
Jan Gudde: ‘Ik wil appelleren aan de persoonlijke ambitie waarmee jij en ik ooit bij de overheid gingen werken.’
Auteur: Eduard van Holst Pellekaan
‘Even je kleine petje af. En de grote pet op, de Rijkspet.’ Het is de oproep die Jan Gudde regelmatig doet aan de plaatsvervangend secretarissen-generaal van de ministeries, wanneer ze samenkomen om over de bedrijfsvoering van het Rijk, en dan specifiek productiviteitsverhoging, te besluiten. Ieder departement heeft immers zijn eigen begroting, systemen en belangen. Maar soms moet een besluit dat voor het eigen ministerie minder gunstig uitpakt, toch worden genomen omdat het beter is voor het Rijk als geheel. Volgens Gudde begint verandering bij de bereidheid om op die manier naar het eigen werk te kijken.
Ik heb mijn bestemming bereikt’, zegt Gudde over zijn huidige opdracht. Ooit ging hij bestuurskunde studeren omdat hij ervan overtuigd was, en nog steeds is, dat de overheid effectiever, efficiënter en klantvriendelijker kan. Met andere woorden: slagvaardiger, ‘ik ben blij met die term, het geeft aan dat we iets voor elkaar willen krijgen’.
Meer nog dan in eerdere functies kan hij nu vanuit de taskforce betekenisvol zijn. Maar de ambitie waarmee hij zich aanmeldde bij de universiteit, was en is niet uniek, benadrukt hij. ‘Waarom ben je ooit bij de overheid gaan werken? De meeste ambtenaren – bij welke bestuurslaag dan ook – die je die vraag stelt, geven precies hetzelfde antwoord. En dan kan het toch niet zo zijn dat je daarin wordt gefrustreerd door bureaucratische rompslomp. Een van onze doelen als taskforce is ambtenaren daarvan bevrijden. Ik wil appelleren aan die persoonlijke ambitie waarmee jij en ik ooit bij de overheid gingen werken.’
Het is de zachte, maar essentiële kant van de slagvaardige overheid-beweging, zegt Gudde. ‘Minder regels, minder fte’s, meer samendoen, de inkoop anders aanpakken – dat is heel belangrijk en dat moet en kan allemaal. Maar de grote beweging is echt die verandering van onze mindset.’
"Dit is wat we echt willen: loskomen van je eigen koker, uitgaan van wat goed is voor het grote geheel"
Je vraagt de ambtelijke top om de eigen departementale belangen los te laten. Hoe brengen jullie dat concreet in praktijk?
‘We hebben de Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijk (ICBR) – daar zitten alle pSG’s en aantal DG’s van grote uitvoeringsorganisaties zoals Rijkswaterstaat in. In die ICBR hebben we twaalf prioriteiten benoemd. En we hebben enkele plaatsvervangend secretarissen-generaal gemandateerd om namens ons allemaal besluiten te nemen over die prioriteiten. Die rapporteren iedere twee maanden aan dat gremium over de voortgang. We gaan dus niet telkens met iedereen opnieuw de hele discussie voeren.
Neem de huisvestingsnorm. Nu geldt in veel gevallen dat er voor elke ambtenaar op een ministerie 0,6 of 0,7 werkplek beschikbaar is. Maar als je daar 0,5 van maakt, zoals bij ons op AZ, dan heb je minder vierkante meters nodig en dat levert dus een besparingen op, zeker als je die norm rijksbreed invoert. Dat is gewoon geld verdienen. En natuurlijk, dan moet je ook iets doen aan werkweekspreiding. Niet iedereen kan dan tegelijk op dinsdag en donderdag naar kantoor komen. Maar zo’n norm wordt dan door een aantal pSG’s voorbereid, en daar is dan geen discussie meer over.
Het goede van zoals het momenteel gaat in de ICBR, is dat de collega’s elkaar inmiddels ook aan de gemaakte afspraken houden. En we vertrouwen erop dat degenen die we mandaat hebben gegeven, het regelen. Dat verandert de dynamiek, het geeft veel energie en het stemt optimistisch. Wat dit is wat we echt willen. Loskomen van je eigen koker, uitgaan van wat goed is voor het grote geheel.’
Hij pauzeert even, lacht, en zegt: ‘Iedereen wil het goede doen, maar heeft last van zijn eigen ministerie.’
"Ik agendeer dat we aan de voorkant, bij de begrotingsonderhandelingen, afspraken moeten maken over gezamenlijke investeringen"
Met de ICBR wil Gudde voorbeeldgedrag tonen. Tegelijkertijd weet hij dat hij en zijn collega’s van bedrijfsvoering het relatief gemakkelijk hebben. ‘Iedereen bij ons aan tafel heeft een vergelijkbaar pakket. Je hebt allemaal je eigen BV, je eigen budget, je eigen IT-afdeling en P&O. Dat is veel makkelijker praten dan in bijvoorbeeld het SG-beraad, waarin allerlei inhoudelijke beslissingen moeten worden genomen.’
Hij kent als aanjager van de slagvaardige overheid ook de vele andere interdepartementale commissies – ‘elk vakgebied heeft er wel een. Het gaat er daar over het algemeen heel stroperig en bureaucratisch toe. Iedereen zit er voor zijn eigen toko - daar zitten we eerlijk gezegd niet op te wachten.’
Dat verander je niet van de ene op de andere dag. En dus: ‘Ik probeer vooral het gesprek aan te gaan. Wat ik doe is management by speech. Ik bezoek die commissies, vertel waar we mee bezig zijn en spreek mensen erop aan. De blije boodschap verkondigen. Ook mijn weekbericht over de actielijn Productiviteitsverhoging gebruik ik daarvoor. Ik geloof heel erg in communicatie om te laten zien dat het anders kan.’
Je spreekt ook over een ‘leemlaag’ tussen de ambtelijke top en de vernieuwers op de werkvloer. Wat bedoel je daarmee?
‘Aan de top zie ik veel bereidheid om te veranderen. De SG’s en pSG’s willen heel graag. “Als één overheid” – iedereen is voor. Maar ook hier geldt: als puntje bij paaltje komt, denk je als SG ook al snel: ja, maar ik moet wel mijn bewindspersoon uit de wind houden. En dat begrijp ik heel goed. Niettemin, het enthousiasme is er. En er zijn overal mensen die vernieuwend willen werken.
Maar inderdaad, daartussen zit een grote groep directeuren, afdelingshoofden, adviseurs en coördinatoren. En daar wordt vaak nog heel traditioneel gestuurd. Met individuele prestatieafspraken, beoordelingsgesprekken en afrekenen op resultaten. Ons systeem helpt niet als je wilt samenwerken.
Begrotingsregels en subsidieregels zitten ook helemaal vast. Het zijn echt barrières voor slagvaardigheid. Ze bepalen dat je per jaar, per ministerie, investeert. Maar stel nu dat je met elkaar wilt investeren in iets dat pas over enkele jaren rendeert, en misschien ook nog eens bij een ander ministerie dan het jouwe? Dan krijg je de discussie: wie gaat dit betalen? En dan zegt toch bijna iedereen dat er vanuit het betreffende ministerie geen geld voor is. Je gaat met de pet rond en je krijgt niets.’
"Ons systeem helpt niet als je wilt samenwerken"
Hoe los je dat op?
‘Ik heb wel agenderingsmacht. Bij het ministerie van Financiën en het kabinet zelf. AI is een mooi voorbeeld – daar moeten we nu in investeren. Maar dat rendeert pas over een x aantal jaren. Dus wat ik agendeer is dat we aan de voorkant, bij de begrotingsonderhandelingen, afspraken moeten maken over dergelijke gezamenlijke investeringen. Als je wilt dat ministeries samenwerken, moeten de financiële regels dat ook mogelijk maken.’
Je zegt dat vrijwel iedereen bij de overheid het goede wil doen. Waarom lukt dat dan toch zo vaak niet?
‘Vooropgesteld: we moeten natuurlijk betrouwbaar zijn. De overheid heeft een heleboel taken die binnen bestaande systemen en kaders uitgevoerd moeten worden. Maar ook daarbinnen zit nog heel veel ruimte. En we hebben echt veel onnodige bureaucratie en administratie. Dat maakt dat we niet goed zijn in mensen met goede ideeën de ruimte geven om uit te zoeken of die ideeën in de praktijk werken. En we zijn erg risicomijdend. Als je ergens in faalt, word je daar keihard op afgerekend. Terwijl: durven falen is de échte transformatie.’
Gudde wil dan ook graag af van die afrekencultuur, niet in de laatste plaats in de politiek. Hij denkt even terug aan Hugo de Jonge, die als minister van VRO de ambitie uitsprak om 100.000 woningen per jaar te bouwen. Dat haalde hij niet en dus had De Jonge in de ogen van velen gefaald en daarmee afgedaan.
Gudde: ‘Maar hij had wel een ambitieus doel gesteld en de markt en iedereen in beweging gezet. Ik vind dat afrekenen dus niet terecht. Wat mij betreft: als je faalt in het realiseren van een ambitie, tijdig aan de bel trekt en een verklaring hebt voor dat falen, én we hier ook van leren – dat is wel heel belangrijk – dan heb je voor mij niet afgedaan. Integendeel. Dat juich ik toe.’
"Voor mij is slagvaardigheid: ruimte om dingen te doen, te experimenteren en te leren uit ervaring"
Je gelooft in kleine, betekenisvolle stappen. Hoe voorkom je dat die te klein blijven om werkelijk iets te veranderen?
‘Ik ben erg van de school van Katrien Termeer. Je moet zichtbare dingen doen die uitstralingseffecten hebben. Maar om die grote transformatie tot stand te brengen, moet je wel weten in welke richting je die stappen zet. Als je alleen maar kleine stapjes zet zonder een stip op de horizon, kom je er niet.
Ik geloof wel dat we onszelf de tijd moeten gunnen. Die betere overheid hebben we niet volgend jaar bereikt, en ook niet over vier jaar. Zet die stip op de horizon maar op tien jaar. Sommige systemen kosten gewoon veel tijd om te veranderen. Juist daarom moet je kleine, betekenisvolle stappen zetten en die ook zichtbaar maken.’
Stel dat je tien jaar de tijd krijgt. Wat moet er dan werkelijk anders zijn aan de manier waarop de overheid werkt?
‘Dan hoop ik dat die leemlaag veel kleiner is geworden. Dat medewerkers veel meer vrijheid hebben om samen met burgers en bedrijven problemen op te lossen. Ik zie fysieke ontmoetingsplekken voor me waar beleidsambtenaren en de buitenwereld samen aan de slag gaan. En dat dilemma’s die daar ontstaan veel sneller bij de beslissers terechtkomen. Escaleren klinkt vaak negatief, maar het is gewoon een manier om richting te krijgen en verschillen te overbruggen. Veel naar buiten, ontbureaucratiseren. En daarna meer snelheid.
Dat is voor mij slagvaardigheid: ruimte om dingen te doen, te experimenteren en te leren uit ervaring. Zodat beleid of een regel het sluitstuk wordt, in plaats van dat we eerst regels bedenken en daarna pas kijken hoe we die moeten uitvoeren.’