Hoe politiek en ambtelijk Den Haag de ‘Slagvaardige Overheid’ optuigen

Auteur: Eduard van Holst Pellekaan 

Is dit een historisch moment? De kersverse minister-president komt met snelle, veerkrachtige tred binnen in een zaal vol bestuurders, uitvoerders en maatschappelijke partners, en zegt: ‘Het begint met het afbreken van de Haagse muren.’ En: ‘Het menselijke gezicht van de overheid is onze belangrijkste opgave.’ 

Minister-president Rob Jetten is er een klein kwartier bij in de Paul Steenbergen-foyer van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Hier in de schouwburg bespreken de honderd aanwezigen in een vier uur durende bijeenkomst hoe je nu komt tot die eenvoudige, betrouwbare en slagvaardige overheid. Een overheid, zal iemand later zeggen, ‘waar we allemaal naar hunkeren, maar ook allemaal van in een kramp schieten’. De aanwezigen zijn hier op uitnodiging van Eric van der Burg, net een maand staatssecretaris van Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid.  

Over slagvaardigheid gesproken: Jetten refereert in zijn speech aan zijn kennismaking als premier met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Ze hadden gevraagd naar welk nieuw onderzoek zijn voorkeur uitging. Hij had geantwoord dat hij liever eerst kijkt naar de adviezen die er al liggen maar nog niet zijn uitgevoerd. ‘Daar kunnen we als eerste mee aan de slag. Het is tijd dat we gaan waarmaken wat we als overheid al eerder hebben beloofd.’ 

Hij besluit met: ‘We zijn als regeringsploeg zeer gemotiveerd op dit thema. We kunnen, en moeten, nu politiek lef en leiderschap laten zien. Maar dat kan alleen met jullie input.’ Onder klaterend applaus verlaat de minister-president met dezelfde energieke tred als waarmee hij zijn opwachting maakte, de schouwburg.  

Verbouwen met taskforces

Misschien dringt het nog niet tot iedereen door, maar de nieuwe regering en de top van het Haagse ambtelijke apparaat zijn begonnen aan een interne verbouwing die – als het lukt – zijn weerga in de recente geschiedenis niet kent. Kort gezegd komen er nu zes taskforces, elk geleid door een minister en SG, die niet ministerieel beleid gaan uitvoeren, maar opgaven. Zoals: Versnelling Woningbouw, Asiel en Migratie, Landbouw, Natuur en Stikstof. En dus ook: Slagvaardige Overheid. Als het lukt om op deze manier concrete maatschappelijke resultaten te versnellen en realiseren, dan wordt deze manier van werken uitgebreid en groeien we naar een daadwerkelijk opgavegerichte overheid zonder ‘Haagse muren’.  

Maar hoe doe je dat? Antwoord: door om te beginnen ‘het veld’ (waaronder betrekkelijk veel burgerinitiatieven) uit te nodigen om hardop mee te denken over vragen zoals: - Waar realiseren we de meeste publieke waarde? – Wat is nu het meest urgent? En: - Hoe kunnen we het vanaf nu echt anders gaan doen? 

Dit is, zegt Eric van der Burg, des te meer urgent omdat er een taakstelling van 1,4 miljard euro wacht, die onderdeel is van de slagvaardige overheid zoals bedoeld in het coalitieakkoord. In april moet worden bepaald waar dat geld wordt gevonden. En dat moet niet volgens de kaasschaafmethode van overal 0,2 % eraf, maar op basis van inhoudelijke beslissingen: dit gaan we (juist) wel doen, dit niet (meer). Politieke haast is geboden.   

De AH-methode 

Onvermijdelijk gaat het in de geanimeerde gesprekken ook over wat we nou verstaan onder ‘slagvaardige overheid’. Een kleine selectie: ‘doen wat je belooft te doen, niet meer en niet minder’, ‘beginnen bij de leefwereld van de burger en wat die nodig heeft’, ‘als overheid goed blijven functioneren in tijden van politieke fragmentatie’, ‘het niet voor, maar met de samenleving doen’, ‘eerst de bedoeling scherp krijgen voordat je begint te hollen’, ‘beginnen bij de uitvoering’, ‘een overheid die levert’. 

Die slagvaardige overheid, zegt Van der Burg, hanteert de AH-methode: ‘Als je de Albert Heijn binnenloopt en bij de broodafdeling vraagt – waar vind ik de ham? Dan komt die medewerker achter zijn toonbank vandaan en brengt je naar de vleesafdeling zodat je daar verder je boodschappen kunt doen. Iedere AH-medewerker voelt zich eigenaar van de vraag van de klant en helpt bij het vinden van de juiste oplossing. Dat is iets anders dan: u klopt aan bij het verkeerde loket en verder zoekt u het maar uit.’ 

Perspectieven 

Wat zijn wenkende perspectieven? Wat kan er nu gedaan worden?  

Vincent Roozen, SG bij Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, denkt aan minder, of in ieder geval, eenvoudiger regelgeving. Hij roept een recent gesprek in herinnering dat hij had met de mensen van Bedrijfsvoering: ‘Inkoop, huisvesting, AI, shared services – ze konden exact uittekenen hoe en waar we enorme efficiencyslagen kunnen maken. Maar wat houdt ons tegen? De controlelast.’ 

Een ander, aan regelgeving verwant perspectief: niet alles willen dichtregelen, maar kunnen leven met een foutmarge van – zeg – één procent. Risicoacceptatie scheelt heel veel tijd en capaciteit. Als dan blijkt dat er voor meer dan één procent misbruik wordt gemaakt van een regeling, dan grijp je wel in volgens de high trust, high penalty-gedachte. Maar die ene procent fraude neem je op in de wet en accepteer je.    

Langjarig vasthouden aan waar je in gelooft, is een andere. Bas van den Dungen, SG Financiën, vertelt: ‘Tegenwoordig kun je in twintig minuten je belastingaangifte doen, en dat is omdat er heel veel voor je is ingevuld. Maar daar is een strijd van twintig jaar aan vooraf gegaan om die gegevens van allerlei instanties beschikbaar te krijgen. Nu blijkt dus dat de aanhouder wint.’ 

Nu wel 

Er is veel elan onder de deelnemers. Velen van hen zijn al jaren bezig met hun strijd voor die eenvoudige, betrouwbare en slagvaardige overheid. Enthousiast vliegen de ideeën heen en weer. Maar toch komt telkens weer even die scepsis naar boven: die slagvaardige overheid – we hebben het er al twintig jaar over. Waarom zou het nu wél lukken? 

Van der Burg heeft er begrip voor. Maar dit is een ander, nieuw moment in onze geschiedenis, vindt hij. ‘Je merkt dat er heel veel neuzen dezelfde kant op staan. Kijk naar de coalitiepartijen, oppositiepartijen, uitvoeringsorganisaties, het bedrijfsleven, bewoners - iedereen beseft, zeker ook als we terugkijken op de afgelopen vier, vijf jaar, dat er nu echt slagen moeten worden gemaakt. Om het vertrouwen van de burger in de overheid te herwinnen. Maar ook gezien de geopolitieke situatie. Nu is het in ons deel van de wereld nog relatief rustig. Maar het staat vast dat we sterker moeten worden. Inderdaad, slagvaardiger.’ 

Visitiekaartjes  

We gaan dit vaker doen, zegt een opgetogen staatssecretaris aan het eind van de middag. Hij wijst op het bakje met zijn eigen visitekaartjes dat voor hem staat. ‘Ik wil jullie graag gebruiken als ambassadeurs voor de slagvaardige overheid. Maar andersom moet je mij ook bellen – mailen mag ook – als er iets misgaat, als ik iets moet weten. Het is tweerichtingsverkeer. We moeten het met elkaar doen.’