Integraal werken. Waarschijnlijk een van de meest gebruikte begrippen in het sociaal domein. Iedereen wil het, vrijwel niemand is tegen. Waarom blijft het dan toch zo moeilijk om inwoners met multiproblematiek ‘samenhangende hulp’ te bieden? Twee jaar lang onderzocht Divosa, de landelijke vereniging van leidinggevenden en professionals in het gemeentelijke sociaal domein, samen met twaalf gemeenten hoe ze de schotten tussen beleidsterreinen kunnen doorbreken. Judith Tijdink, de programmamanager van Dwars door domeinen, vertelt wat dat heeft opgeleverd. ’De kokers zijn zo ontzettend sterk.’

Beeld: © Divosa

Judith Tijdink: ‘Samenwerken is meer dan mensen aan tafel zetten, die ieder hun eigen standpunt uitdragen.’

Auteur: Ton Baetens

Stel je de volgende situatie voor: een inwoner meldt zich bij de gemeente. Met schulden, maar ook met psychische problemen. En een stabiele woonplek heeft hij niet. Om een uitkering te regelen, is eerst een woning nodig. Maar om die woning te krijgen, zijn inkomen en vooral goede begeleiding noodzakelijk. Wat doe je dan eerst? Die inwoner krijgt te maken met verschillende gemeentelijke afdelingen, hulpverleners en regelingen. Iedereen heeft zijn zo eigen opdracht, expertise en verantwoordelijkheden. Iedereen doet zijn best. En toch komt deze inwoner niet verder.

Een bekend probleem. De één-loketgedachte stamt alweer uit de jaren negentig. De ketenbenadering volgde. Ruim tien jaar geleden werd het begrip ‘sociaal domein’ mainstream en gingen gemeenten ‘domein-overstijgend’ werken. Maar we zijn nog niet zover dat we het ook echt doen – in de zin dat de inwoner met multiproblematiek ook echt goed wordt geholpen. Dat constateerde het ministerie van BZK dat twee jaar geleden aan Divosa opdracht gaf voor het programma Dwars door domeinen, met Judith Tijdink als programmamanager.

Samen met twaalf gemeenten onderzocht Divosa gedurende twee jaar wat nu precies in de weg staat bij het goed organiseren van samenhangende dienstverlening in het sociaal domein. En vooral hoe die belemmeringen kunnen worden weggenomen. De gemeenten gingen in een leeromgeving aan de slag met zogeheten lerende praktijken. Centraal stond het gezamenlijk onderzoeken en stapsgewijs verbeteren van hardnekkige organisatieknelpunten. In Dwars door domeinen lees je hoe dat ging en natuurlijk ook wat dat heeft opgeleverd. Heel concreet is dat bijvoorbeeld een concreet stappenplan voor gegevensdeling, wat gemeenten die daarmee worstelen, enorm kan helpen.

Onontkoombare eerste vraag: gemeenten proberen al jaren integraal te werken - waarom blijft het zo moeilijk?

Judith Tijdink: ‘Omdat die kokers van beleid en uitvoering ontzettend sterk zijn. Jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, werk en inkomen, schuldhulpverlening, gezondheidszorg – elke koker heeft z’n eigen financiering, regels en procedures. Er werken verschillende beroepsgroepen. Met eigen, specifieke beroepscodes. Het zijn vaak eilandjes op zich. Er is echt iets voor nodig om dat te doorbreken.’

Volgens Judith is dat lang niet altijd een kwestie van organisatie-inrichting. ‘Wat ik interessant vond, is dat gemeenten aan het begin van het programma allemaal met verschillende knelpunten kwamen. De ene dacht dat het probleem in de organisatie van bepaalde afdelingen zat. Een andere wilde een extra overlegstructuur of zelfs een aparte eenheid voor multiproblematiek. Maar naarmate we verder doorvroegen, zagen we dat achter die verschillende problemen vaak dezelfde dingen schuilgaan. Zaken die eigenlijk niet zo veel met de structuur van de organisatie te maken hebben. Maar veel meer met de kern van samenwerken, namelijk: met belangen, houding, gedrag en cultuur.’

"Waarom integraal samenwerken zo moeilijk is? Omdat die kokers zo ontzettend sterk zijn"

Je bedoelt: je kunt mensen wel bij elkaar zetten, maar daarmee werken ze nog niet samen?

‘Samenwerken is meer dan mensen aan tafel zetten die ieder hun eigen standpunt uitdragen. Het gaat erom dat je probeert te begrijpen wat de ander nodig heeft en wat jij kunt bijdragen. Maar mensen zijn deskundig op hun eigen terrein, kennen hun eigen procedures en werkwijzen. Die vertrouwde omgeving heeft een enorme aantrekkingskracht. Zelfs als je wilt samenwerken, word je er gemakkelijk weer ingezogen.’

Eerst het probleem scherp, pas dan kom je bij de oplossing. Een van de belangrijkste inzichten uit het programma ontstond al tijdens die eerste bijeenkomsten. Elke deelnemende gemeente kreeg de opdracht om te formuleren wat binnen hun eigen lerende praktijk het belangrijkste knelpunt was, waarmee ze aan de slag wilden gaan. En dat bleek eigenlijk verrassend moeilijk.

‘Dat was meteen een van de meest ingewikkelde opgaven. Iedereen zat vanuit een ander perspectief aan tafel. Mensen van de uitvoering kijken anders naar het probleem dan bijvoorbeeld beleidsmedewerkers. Maar ook weer anders dan management of juristen. Iedereen had zo zijn eigen opvatting over waar het probleem vandaan kwam en wie aan zet was.’

Dat maakte dat juist die eerste fase bijzonder leerzaam en waardevol werd.

‘Ik heb zelf lang bij de overheid gewerkt, ook bij de Rijksoverheid. Ik weet hoe snel we geneigd zijn in oplossingen te schieten. Er is iets aan de hand en meteen denken we: dan gaan we dit en dit en dit organiseren. Terwijl de probleemanalyse nog helemaal niet goed is gemaakt. Je hebt niet alle perspectieven gehoord, weet nog niet precies wat er speelt. En dan bedenk je een oplossing die het werkelijke probleem waarschijnlijk niet raakt.’

"Er is iets aan de hand en dan schieten we meteen in de probleemoplossing"

Dus de eerste les is eigenlijk: doe vooral nog even niets?

Even schiet Tijdink in de lach. ‘Nou, ja. Neem in ieder geval de tijd om met elkaar het probleem goed te begrijpen. En, let op: dat de tijd nemen is al heel moeilijk. Want de dagelijkse gang van zaken is dat in iedere gemeente iedereen voortdurend ‘aanstaat.’ Dossiers roepen om aandacht, allerhande politieke vragen moeten worden beantwoord, agenda’s zijn vol. En dan heb ik het nog niet over de lastig te vervullen vacatures en personeelstekorten. In die context vragen wij dan van professionals of ze een paar uur met elkaar in een ruimte willen zitten om na te denken. En dan ook nog over de vraag: waar hebben we het eigenlijk over? Hoe kijk jij naar dit probleem? En hoe kijk ik ernaar? Dat is aan ene kant veel gevraagd. Maar aan de andere kant blijkt het dus broodnodig.’

Iedere zes tot acht weken kwamen deelnemers in de lerende praktijk een dagdeel bij elkaar. Niet alleen beleidsmedewerkers, maar ook uitvoerende professionals, management en - waar dienstig - ook juristen en inkopers: ‘Dat is een flinke tijdsinvestering, zeker voor kleinere gemeenten. Maar zonder die gezamenlijke reflectie kom je niet verder.’

Een belangrijk onderwerp was ‘ruimte voor de uitvoering’ – wat kwam daaruit?  

‘Dat ‘ruimte bieden aan de uitvoering’ lang niet altijd voldoende is. In een van de noordelijke gemeenten ontstond daarover een gesprek tussen het management en de uitvoerende professionals. Het management vond dat die ruimte er ruimschoots was. Hun boodschap: jullie hebben alle vrijheid. Ga lekker aan de slag.

De betreffende gemeente noemde dit zelf het ‘toe dan, hoe dan?’-vraagstuk. Want de eerste vraag die de uitvoerende professionals stelden, was: Hoe gaan we dat doen? Waar moeten we beginnen?

Gemeentebesturen en managers kunnen wel zeggen dat professionals ruimte moeten nemen. Maar als niet duidelijk is binnen welke kaders dat kan, wat de echte prioriteiten zijn en welke afwegingen dan worden verwacht, dan kan de uitvoering niet zo veel. Je moet als gemeente zelf positie innemen. Wat vinden wij belangrijk? Waar willen we naartoe? Professionals hebben richting nodig. Anders komt het er niet van.’

"Je kunt niet simpelweg zeggen: jullie mogen maatwerk leveren, dus doe dat maar"

Is maatwerk daarmee een manier om moeilijke bestuurlijke keuzes bij ambtenaren neer te leggen? 

‘Maatwerk is een duizenddingendoekje geworden. Je kunt niet alles overlaten aan de uitvoerende professional. Dat geldt overigens ook wanneer gemeenten taken uitbesteden aan welzijnsorganisaties of andere partijen. Het is niet zo dat je iets ergens anders kunt neerleggen en dat het dan vanzelf goed komt.’

In het leertraject stond de praktijk vaak centraal, vertelt Tijdink. ‘We begonnen bij de uitvoering. Waar lopen jullie tegenaan? Wat hebben jullie nodig? Waar gaat het mis? Vanuit die gesprekken hebben we de organisatie gevoed.’

Dat leidde tot verrassende oplossingen. In de lerende praktijk in Maastricht werd de volgorde omgedraaid, om beter zicht te krijgen op wat de professionals in de uitvoering allemaal tegenkomen. Het leidde ertoe dat de gemeente ‘Het gezicht van de gemeente Maastricht’ ontwikkelde. Samen met tien consulenten (Participatiewet, Wmo, Jeugd) is een aantal persona's ontwikkeld. Tijdink: 'Deze profielen van (geanonimiseerde) consulenten en inwoners geven een goed beeld van de rollen, competenties, uitdagingen en werkcontext van de gemeentelijke uitvoering.’

"Je zag ze verbaasd reageren: dat mag dus wèl? Dan ga ik dat meteen doen!"

In Haarlem bogen de deelnemers zich over een van de hardnekkigste belemmeringen voor samenhangende dienstverlening: gegevensdeling. Als je als gemeente inwoners met problemen op verschillende leefgebieden wilt ondersteunen, dan moet je informatie kunnen uitwisselen. Maar de regels rondom privacy en gegevensbescherming worden door professionals vaak als een vrijwel onneembare hindernis ervaren.

‘Zoals in veel gemeenten stonden in Haarlem de privacy professionals en de rest van de organisatie aanvankelijk een beetje tegenover elkaar. Je hoort al snel: dat mag niet, dat kan niet, vanwege de AVG. Wed hebben een externe deskundige uitgenodigd om samen met de betrokkenen precies te onderzoeken wat de wet wel en niet toestaat.

Dat was prachtig om te zien. Mensen dachten dat bepaalde dingen niet mochten. En toen werd uitgelegd wat er gewoon mogelijk was. Je zag ze bijna verbaasd reageren: mag dat dus wèl? Dan ga ik dat meteen doen!’

Volgens Judith is die handelingsverlegenheid een groot probleem. Professionals willen zorgvuldig omgaan met gegevens, maar zijn zo onzeker over de juridische mogelijkheden dat ze soms helemaal geen informatie meer delen. Daarmee missen zij kansen om inwoners beter te helpen. ‘Daarom hebben we juist voor gegevensdeling een concreet stappenplan opgesteld. Het gaat om een aantal processtappen die gemeenten kunnen volgen. Je hoeft niet alles zelf opnieuw uit te zoeken.’

Ligt hier niet ook een verantwoordelijkheid voor het Rijk en landelijke organisaties?

‘Zeker. Vooral kleinere gemeenten kunnen onmogelijk op ieder onderwerp zelf alle kennis opbouwen. Een medewerker heeft soms drie of vier verschillende thema’s in zijn portefeuille. Je kunt niet verwachten dat die zich ook nog eens volledig verdiept in alle juridische mogelijkheden rond gegevensdeling. Zorg dus dat die kennis en de praktische handvatten beschikbaar zijn.’

"Veel geld komt via het Gemeentefonds bij gemeenten binnen - dat is in principe ontschot geld"

Een ander mooi inzicht: geldstromen hoeven niet altijd in kokers te blijven. Daarmee is een ander hardnekkig vooroordeel bijgesteld, namelijk: hoe dwingend de financiering van gemeentelijke taken is georganiseerd. Verschillende geldstromen worden vaak genoemd als verklaring voor het moeizame samenwerken tussen beleidsterreinen. Maar ook daar is volgens Tijdink meer mogelijk dan gemeenten misschien denken.

‘Veel geld komt via het Gemeentefonds bij gemeenten binnen. Dat is in principe ontschot geld. Maar wat doen gemeenten vervolgens? Die stoppen het weer in dezelfde kokers als waar het oorspronkelijk vandaan kwam. Terwijl dat niet altijd hoeft.’

‘Je hebt daar de gemeenteraad voor nodig. Je kunt namelijk budgetten samenvoegen en de verantwoording anders organiseren. Dat kan het voor mensen in de uitvoering veel gemakkelijker maken om de hulp te bieden die een inwoner nodig heeft.’

Hoe voorkom je dat een lerende praktijk het zoveelste tijdelijke project wordt? Gemeenten zijn goed in ‘experimenteren.’ Er worden met gemak pilots gestart, allerhande werkgroepen opgericht en innovatieve aanpakken ontwikkeld. Maar wat gebeurt er als het experiment geslaagd is? Wie zorgt dat de opbrengsten onderdeel worden van het reguliere werk?

‘Commitment van het bestuur is een belangrijke. Het bestuur kan het MT opdragen een opdracht te formuleren/uit te werken en iemand binnen de organisatie hieraan te koppelen. Het MT faciliteert dat die opdrachtnemer zijn werk kan doen en geeft ruggensteun bij de uitvoering van de opdracht. De opdrachtnemer doet regelmatige terugkoppelingen aan het management/bestuur. Er is dus niet één persoon die het allemaal moet doen en het hoeft ook (zeker niet) bij het bestuur te beginnen. Het gaat om de keten, met ieder daarbij een eigen taak/verantwoordelijkheid die helder geformuleerd en belegd moet zijn.’

Haarlem laat volgens Tijdink zien dat zo’n aanpak vruchten kan afwerpen. Daar werden de inzichten uit de lerende praktijk vertaald naar werkprocessen en interne communicatie, onder meer richting afdelingshoofden. Ook in andere deelnemende gemeenten zijn nieuwe werkwijzen opgenomen in reguliere processen en teamoverleggen. Tegelijkertijd plaatst Judith een belangrijke kanttekening. Zulke veranderingen kosten tijd. Veel meer tijd dan de looptijd van een tijdelijk programma.

"Stop met grote plannen en grote beleidsnotities; begin klein en dicht bij de uitvoering"

Twee jaar lerende, experimenterende praktijk. En nu met Dwars door domeinen een methodiek met acht bouwstenen waarmee gemeenten zelf een lerende praktijk kunnen opzetten. Hoe ziet de opvolging eruit?

‘We hebben van veel kanten gehoord dat dit een prachtige basis is om op verder te bouwen. We blijven er dan ook zeker aandacht aan besteden binnen onze reguliere werkzaamheden bij Divosa. Maar een vervolgprogramma, met eigen middelen en ondersteuning, zou zeker helpen om verder te werken aan onze bouwstenen voor samenhangende dienstverlening. Zodat we gemeenten verder kunnen ondersteunen in deze complexe opgave. De sleutel tot verandering ligt dáár, op het lokale niveau, zoals in onze lerende praktijken duidelijk naar voren kwam.’ 

Tot slot: Waarmee moet een gemeentesecretaris, beleidsmaker of manager die direct aan de slag wil met samenhangende dienstverlening beginnen?

‘Begin klein. Altijd klein. Stop met grote plannen en grote beleidsnotities. Begin dicht bij de uitvoering. Want daar weten ze het beste welke problemen inwoners ervaren en waar professionals zelf tegenaan lopen.’