Als de minister-president na de schorsing van het debat begint aan het al dan niet ontraden van moties en amendementen, is dat het resultaat van een uurtje buffelen door een bataljon bestuursadviseurs, coördinatoren, wetgevingsjuristen, beleidsmedewerkers, dossierhouders, directeuren en andere ambtenaren. Deze voor het publieke oog onzichtbare professionals zetten hun ambtelijke vakmanschap in om feiten vast te stellen, rechten en gevolgen te wegen, loyaal tegen te spreken en politiek-sensitief te formuleren. Ook als er daarna opnieuw een politieke crisis uitbreekt. Ze zorgen daarmee voor niets minder dan een geborgde democratische rechtsstaat.
Beeld: © Peter Hilz
Teun Struycken als staatssecretaris voor Rechtsbescherming in overleg met zijn ambtenaren (over de antwoorden die hij aan de Kamer moet geven) tijdens schorsing van het debat over Kansspelen in de Tweede Kamer, april 2025.
Auteur: Ton Baetens
Natuurlijk ligt het primaat bij de politiek en is het aan de volksvertegenwoordigers om zorgvuldig met al die ambtelijke input om te gaan. Het punt dat we in het huidige tijdsgewricht kunnen maken, is dat politici in steeds hoger tempo komen en gaan. Dat extremen en instabiliteit krachtiger worden. En dat het daarmee steeds meer aan die honderden, nee, duizenden ambtenaren is om de overheid behoorlijk te laten functioneren en de democratische rechtsstaat te waarborgen.
Je realiseert je dat des te meer als je Federico Finchelsteins boek The Wannabe Fascists leest, afgelopen maand verschenen in een uitgebreide en geactualiseerde editie. Nee, dit is geen boek dat voorspelt wat er in Nederland zal gebeuren. Het is ook geen handboek voor ambtelijk vakmanschap. Evenmin een eenvoudige meetlat waarlangs je ieder politiek voorstel kunt goed- of afkeuren. Heel in het kort gaat het over de Trumps, Bolsonaro’s, Modi’s, Le Pens en Weidels van de moderne wereld, die met hun fascistische tendensen vooralsnog binnen de democratische grenzen blijven opereren.
Finchelstein maakt zichtbaar dat democratische erosie niet alleen plaatsvindt in grote redevoeringen of bij beslissende machtsgrepen. Zij krijgt vorm wanneer vijandbeelden normaliseren, feiten plooibaar worden en tegenmacht als hinderlijk wordt behandeld. The Wannabe Fascists laat daarmee scherp zien wat het van een professional vraagt als uitvoerbaarheid van beleid, loyale tegenspraak en ook de feiten onder druk komen te staan. En wat er kan gebeuren als politieke besluiten niet worden gecorrigeerd en te snel bestuurlijke werkelijkheid worden.
Wat als populistische taal beleid lijkt te worden
Voor Finchelstein is niet iedere politieke onwaarheid meteen fascistisch te noemen. Onderscheidend wordt een ‘politiek leugentje om bestwil’ pas als het als hogere waarheid wordt gepresenteerd. En als instituties worden ingezet om de werkelijkheid ermee in overeenstemming te brengen. Dan is het eenvoudigweg propaganda. Dat raakt wel rechtstreeks aan ambtelijk werk. Een (onbewezen) vijandbeeld dat in een probleemdefinitie, nota, selectieregel of uitvoeringsinstructie terechtkomt, krijgt gevolgen voor echte mensen.
Daar ligt dan ook de eerste opdracht van ambtelijk vakmanschap: zicht blijven houden op wat nu daadwerkelijk feit, politieke interpretatie en ambtelijke praktijk en regel zijn. Welke informatie ondersteunt de probleemdefinitie? Welke kennis ontbreekt? Van wie is een aanname afkomstig? En is later nog te reconstrueren waarom een alternatief is afgevallen? Op die manier onderbouw je de kwaliteit van een besluit en dien je de samenleving en de rechtsstaat op een duurzame manier.
‘Eerste opdracht van ambtelijk vakmanschap: blijf zicht houden op wat daadwerkelijk feit, politieke interpretatie en ambtelijke praktijk en regel is'
Loyaal is niet hetzelfde als ‘altijd maar meegaan’
In Finchelsteins beschrijving van autoritaire politiek krijgt loyaliteit een persoonlijke lading. De leider valt samen met het volk; kritiek op de leider wordt kritiek op de natie. Rechters, journalisten, deskundigen en uitvoerders worden dan niet gezien als een noodzakelijke vorm van tegenmacht, maar juist als obstakel. Loyaliteit betekent in zo'n wereld: simpelweg volgen.
Loyaliteit (en tegenspraak) in de ambtelijke wereld werkt anders. Loyale tegenspraak komt juist voort uit loyaliteit aan de publieke zaak en aan goed bestuur. Dat doe je als ambtenaar door tijdig je zorgen te delen, door dilemma’s te benoemen. En vooral ook door beleidsalternatieven te bieden. Daarmee ga je niet op de stoel van de bestuurder zitten. Maar doe je feitelijk alleen je ambtelijke plicht. Je zorgt er op die manier voor dat een bestuurder kan beslissen op basis van relevante kennis, uitvoeringssignalen en met alle rechtsstatelijke risico's op tafel. Precies dat heb je ooit beloofd, toen je de ambtenaren-eed aflegde.
Ook zicht willen blijven houden op de uitvoering blijft relevant. Nieuwe informatie, disproportionele effecten of onvoorziene schade kunnen aanleiding zijn om juist als ambtenaar opnieuw te adviseren. Gevraagd en ongevraagd. Naast vakkennis en inhoudelijke expertise vraagt dat (uiteraard) ook om politiek-bestuurlijke sensitiviteit. Maar goed blijven zien welke wettelijke ruimte er is, wat de uitvoering aankan en wie in de samenleving de gevolgen draagt: precies dat is (ook) je taak als ambtenaar.
Reflectief zijn betekent niet ‘van uitstel komt afstel’
Juist door de crisisretoriek die de nepfascisten van Finchelstein hanteren, ontstaan politieke onrust en bestuurlijke haast. In de lijn van Faber: dan moeten de grenzen bij wijze van spreken onmiddellijk dicht, of moet een adviesorgaan worden ingeperkt. Soms is snelheid werkelijk nodig. Maar urgentie maakt het stellen van professionele vragen niet overbodig. Sterker nog: juist in tijden van crisis is het relevant(er) om te bevragen wie de nieuwe maatregel nu echt raakt. Welke stemmen ontbreken. Welke rechten in het gedrang kunnen komen. Of de ingreep proportioneel, uitvoerbaar en herstelbaar is. Welke ongewenste prikkel er ontstaat in de uitvoering. Zo voorkom je dat snelheid wordt verward met zorgvuldigheid. En een quick fix later een kostbare systeemfout blijkt.
‘Ambtelijk vakmanschap is ook een organisatievraagstuk’
Van individuele ambtenaren wordt (zeker vandaag de dag) veel gevraagd: integriteit, zorgvuldigheid, vakkundigheid, openheid en dat voortdurende vermogen om conflicterende belangen te wegen. Maar als ministerie, provincie of andere overheidsorganisatie wil je ook de omstandigheden scheppen waarin het voor professionals daadwerkelijk mogelijk is om ernaar te kunnen handelen.
Dat blijkt bijvoorbeeld ook uit de enquête die Overheid van Nu in 2026 via LinkedIn onder ambtenaren uitzette. Zeventig mensen vulden de vragenlijst in. De uitkomsten zijn nadrukkelijk niet representatief, maar laten wel een herkenbare spanning zien. Bijna alle respondenten vinden ambtelijk vakmanschap belangrijk of heel belangrijk. Tegelijk lopen de ervaringen uiteen als het gaat om vertrouwen, ruimte om morele dilemma's te bespreken en tijd voor reflectie. Professionele ruimte is er vaak wel, maar blijkt kwetsbaar wanneer belangen botsen of politieke druk toeneemt.
Daarom zijn tegenspraak en reflectie geen persoonlijke hobby van de kritische ambtenaar. Ze vragen om leiderschap dat vragen verdraagt, om teams die dilemma's routinematig bespreken en om besluitvorming waarin afwijkende adviezen niet verdwijnen. Openheid krijgt pas betekenis wanneer zichtbaar mag worden wat onzeker is, welke waarden botsen en waarom uiteindelijk voor één route is gekozen.
Het is in zekere zin te danken aan de populisten en de groeiende politieke instabiliteit dat je als ambtenaar weer goed moet nadenken over waarom je dit vak hebt gekozen en wat ambtelijk vakmanschap nou precies inhoudt. The Wannabe Fascists laat zien waar je op uit kunt komen, als je het allemaal uit je handen laat vallen.