Van mbo-onderwijs tot goede vervoersverbindingen: het Nationaal Programma Vitale Regio’s brengt in elf regio’s ministeries en regionale partners bij elkaar rond opgaven die zich niet simpelweg binnen één beleidsterrein laten oplossen. Na ruim anderhalf jaar – en acht regioplannen – reflecteren afdelingshoofd Dirk Spannenburg en waarnemend programmamanager Geert de Joode op de eerste resultaten van die aanpak. Langdurige samenwerking tussen Rijk en regio is hierbij de sleutel tot succes. ‘De crux is: koppelen van wat er in de praktijk in regio’s gebeurt aan wat er nationaal wordt bedacht.’
Beeld: © ANP
Nationaal Programma Vitale Regio’s: ‘Het programma fungeert als koppelpunt tussen wat regio’s ervaren en landelijk beleid.’
Auteur: Joris Jenster
Om te beginnen met iets concreets als beleid rondom het mbo. In regio’s waar het aantal jongeren terugloopt, daalt ook het aantal mbo-studenten. Omdat de bekostiging van mbo-instellingen voor een belangrijk deel met studentenaantallen meebeweegt, krijgen scholen daar minder geld. Tegelijkertijd kunnen zij hun kosten en onderwijsaanbod niet altijd in hetzelfde tempo afbouwen zonder dat opleidingen verdwijnen en voorzieningen verder onder druk komen te staan. Mede vanuit ervaringen in de NPVR-regio’s heeft OCW daarom opnieuw naar die bekostigingssystematiek gekeken. De opzet van die nieuwe systematiek werd vervolgens door OCW met de Tweede Kamer gedeeld. Momenteel is een wetsvoorstel in de maak om de bekostiging aan te passen. En dat is van groot belang, want ‘als opleidingen verdwijnen, heeft dat gevolgen voor de arbeidsmarkt en uiteindelijk ook voor de aantrekkelijkheid van een regio om er te blijven wonen. Zo kan één beleidsverandering veel breder doorwerken.’
Voor Geert de Joode is het een voorbeeld van wat het Nationaal Programma Vitale Regio’s (NPVR) uiteindelijk moet doen. Niet zelf een nieuwe pot geld openen, maar zichtbaar maken waar regulier rijksbeleid in regionale omstandigheden anders uitpakt dan bedoeld. En vervolgens proberen dat beleid structureel te veranderen.
Daar zit een opvallende paradox. Het NPVR werkt in elf regio’s aan de randen van Nederland aan forse opgaven rond onder meer bereikbaarheid, voorzieningen, wonen, onderwijs en kansen voor inwoners. Een eerste raming kwam begin 2026 uit op ongeveer één miljard euro per jaar aan benodigde publieke en private middelen, waarbij bestaande geldstromen nog niet waren meegerekend. Het programma beschikt zelf echter niet over een dergelijke investeringspot. De eigen middelen zijn vooral bedoeld om samenwerking en planvorming mogelijk te maken.
Al direct aan het begin van ons gesprek vat Dirk Spannenburg die positie samen met een relativering: ‘Geld kan een zegen, maar ook een vloek zijn.’ Met geld kun je partijen rond een opgave verzamelen, maar wanneer de geldstroom stopt, kan de afhankelijkheid daarvan de samenwerking ook weer uiteen doen vallen, zo is de gedachte. De slagkracht van NPVR moet daarom óók zijn: ‘het verbinden van regio’s en ministeries, het organiseren van bestuurlijke aandacht en het beïnvloeden van bestaand beleid’.
De Joode en Spannenburg bekijken die zoektocht vanuit verschillende posities. Spannenburg werkt als afdelingshoofd Regio en Stad aan meerdere vormen van gebiedsgericht werken, waaronder ook Agenda Stad en de Regio Deals. De Joode raakte vanuit zijn werk aan financiële en bestuurlijke vraagstukken betrokken bij de kabinetsreactie op het rapport Elke regio telt! en vervolgens bij de beleids- en investeringslogica van NPVR.
"Geld voor je programma kan een zegen zijn, maar ook een vloek"
Met welke belofte begon NPVR?
Geert de Joode: ‘Het rapport Elke regio telt! bevatte eigenlijk drie opdrachten: maak met de regio’s agenda’s, herijk de beleids- en investeringslogica en investeer in de relatie tussen Rijk en regio.
De adviesraden hadden vijf regio’s als casus gebruikt. Wij hebben vervolgens gekeken of dat alle regio’s waren waar deze problematiek speelt. Uiteindelijk zijn we in samenspraak tot elf regio’s gekomen, gelegen aan de randen van ons land.
De belofte vanuit het Rijk is om daar echt een langjarig commitment mee aan te gaan. Samen kijken we welke stappen nodig zijn om de brede welvaart verder te brengen. Die is in deze regio’s op onderdelen juist hoog: denk aan natuur en ruimte. Maar er liggen ook opgaven rond de bereikbaarheid van voorzieningen, de kansen van inwoners en de leefomgeving.
Veel rijksinzet is bovendien incidenteel. Begrijp me niet verkeerd, Regio Deals hebben veel mooie concrete resultaten en spin-offs opgeleverd. Echter, de oproep vanuit Elke regio telt! gaat verder: zorg dat ook in het structurele rijksbeleid meer aandacht ontstaat voor dit soort regio’s.’
Wanneer verdient zoiets nu het predicaat ‘nationaal programma’?
Dirk Spannenburg: ‘Omdat we als Rijk als geheel, samen met de regio’s, hebben gezegd: in deze elf regio’s hebben we iets met elkaar te doen. En dat iets langjarigs vraagt om een gezamenlijke aanpak.
Wat dat betreft vullen het NPVR en een Regio Deal elkaar aan. Een Regio Deal is erop gericht om gedurende vier à vijf jaar met middelen samenwerking te verstevigen en concrete stappen te zetten op een thema binnen het domein van brede welvaart. Bij NPVR erkennen we dat Rijk en regio elkaar veel langer nodig hebben om die bredere verandering in beleids- en investeringslogica vanuit het Rijk teweeg te brengen. In verschillende regio’s zijn Regio Deals dan ook een springplank geweest voor het NPVR.
Je ziet iets vergelijkbaars bij het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Daar gaat het om bepaalde wijken en gebieden in steden. Ook daar zijn kansen, maar ook opgaven waarvoor je elkaar langjarig nodig hebt.’
Jullie hebben zelf geen miljarden te besteden aan die elf regio’s. Hoe organiseren jullie desondanks slagkracht?
Spannenburg: ‘Heel veel zit in de verbinding tussen regio’s en verschillende ministeries. Daar ligt ook echt een rol voor BZK. We werken bijvoorbeeld met Rijksvertegenwoordigers: hoog-ambtelijke collega’s van vrijwel alle ministeries die als eerste contactpersoon aan een regio zijn gekoppeld. Zij gaan naar die regio, spreken bestuurders en zien rechtstreeks wat daar gebeurt en nodig is. Dat nemen ze vervolgens mee terug naar hun eigen ministerie.
Daarnaast heeft iedere regio vanuit het NPVR een regioadviseur, die samenwerkt met een ambtelijk contactpersoon in de regio. Samen kijken zij welk proces nodig is, zowel binnen de regio als tussen Rijk en regio. Wij halen vervolgens de departementen die nodig zijn aan tafel. Je probeert vanuit die gesprekken ook te zorgen dat regio’s zelf verder vooruit gaan kijken: wat hebben we hier de komende twintig jaar te doen? En welke ministeries hebben we daarbij nodig? Het formuleren van die stip op de horizon, daar ligt echt een taak voor de regio’s zelf.’
"Het formuleren van die stip op de horizon, daar ligt echt een taak voor de regio’s zelf"
Wanneer zie je dat zo’n verbinding daadwerkelijk rijksbeleid verandert?
De Joode: ‘Het mbo vind ik daar een heel mooi voorbeeld van. Maar hetzelfde zie je rond publieke mobiliteit. De bereikbaarheid van voorzieningen is in veel van deze regio’s een aandachtspunt. Bij doelgroepenvervoer worden verschillende groepen bijvoorbeeld vanuit afzonderlijke potjes bekostigd. Op kleinere schaal kan het gebeuren dat diensten afzonderlijk niet uitkunnen, terwijl er gezamenlijk misschien wel een oplossing mogelijk is.
IenW kijkt, mede gevoed door de NPVR-regio’s, hoe publiek vervoer anders georganiseerd kan worden. Het programma fungeert dan als een koppelpunt tussen wat regio’s ervaren en een landelijk beleidstraject. Dat zijn echt grote bewegingen. Als je mij drie jaar geleden had gevraagd of ik zulke concrete resultaten in het beleid van departementen verwachtte, had ik dat niet durven voorspellen.’
Regio’s ervaren wonen, onderwijs, zorg en bereikbaarheid echter niet als losse beleidsterreinen. Het Rijk is veel sectoraler georganiseerd. Hoe creëer je in Den Haag meer aandacht voor samenhang?
Spannenburg: ‘Een regioplan bevat verschillende onderdelen: fysiek, sociaal, economisch en veiligheid. Bij al die regio’s hebben we daarom verschillende ministeries aan tafel. Je kijkt naar de samenhang: wat zijn de opgaven hier en hoe beïnvloeden die elkaar? Vervolgens kun je bekijken wat er sectoraal nodig is. Die verbinding is een belangrijke meerwaarde van NPVR. Overigens werken regio’s zelf ook niet automatisch altijd integraal. Soms legt ons programma daar juist nieuwe verbindingen.’
De Joode: ‘De afgelopen anderhalf jaar zijn we druk bezig geweest met de plannen voor alle elf regio’s. Nu bijna alle plannen er liggen, kunnen we bovendien over die elf regio’s heen kijken. Waar zitten de harde pitten waar we als Rijk iets mee moeten? Publieke mobiliteit is daar één van. Talentstrategie – hoe je mensen aantrekt, opleidt en behoudt met het oog op de lokale arbeidsmarkt en regionale economie – is een ander voorbeeld. Een onderwerp speelt misschien niet in alle elf regio’s en ook niet overal op dezelfde manier. Maar wanneer je zulke gelijkenissen gaat zien, kan je een breder verhaal vertellen en kijken: waar kunnen we dit verbinden aan bestaande rijkstrajecten?
Het doel an sich is overigens niet om alles integraal te maken. Je wilt vanuit een langetermijnperspectief een aantal concrete onderwerpen vastpakken en daar betekenisvolle stappen op zetten. En soms kom je dan tot de conclusie dat je middelen anders moet organiseren, schotten moet wegnemen of meer ruimte in regels moet geven.’
"De afgelopen anderhalf jaar zijn we druk bezig geweest met de plannen voor alle elf regio’s"
Al blijf je daarin sterk afhankelijk van stakeholders die vanuit hun eigen beleidslogica aanschuiven. Waar loopt die verbindende werkwijze tegen haar grenzen aan?
De Joode: ‘Een voorbeeld is de realisatiestimulans voor woningbouw. We kregen van VRO de ruimte om te onderzoeken of een extra opslag voor NPVR-regio’s passend zou zijn. In gesprekken met de regio’s bleek alleen dat het knelpunt niet zozeer bij de financiën lag, maar bij hun organisatiekracht om tijdig plannen te maken en in te dienen. Daar was de regeling niet op ingericht. En toen we dat scherp hadden, zaten we te laat in het beleidsproces om die systematiek nog aan te passen.’
Mijn punt is: timing is dus belangrijk. Daartoe moet je soms ook ruimte laten voor de dilemma’s van departementen. Toen Elke regio telt! verscheen, was de eerste reflex soms: maar deze verschillen in brede welvaart tussen regio’s hebben wij toch niet veroorzaakt? Inmiddels zie je de betrokkenheid echt groeien. Je kunt in zo’n veranderopgave heel hard gaan duwen. Maar hoe harder je duwt, hoe verder mensen soms van je af komen te staan. Je moet dus ook accepteren dat dingen soms nog niet lukken.’
Spannenburg: ‘Je hebt bovendien met twee politiek-bestuurlijke werkelijkheden te maken. In de regio spelen bepaalde opgaven en dynamieken, en Den Haag kent óók een eigen politieke en bestuurlijke realiteit. Die moet je bij elkaar zien te brengen en daar iets werkbaars van maken. En dat lukt het ene moment beter dan het andere.’
Geert, ben jij door dit programma anders gaan kijken naar wat regionale rechtvaardigheid vraagt?
De Joode: ‘Regionale rechtvaardigheid was voor mij al een belangrijk ankerpunt. Vanuit mijn werk aan het Gemeentefonds kende ik het idee van gelijkwaardige voorzieningen bij een gelijke belastingdruk. Dat betekent voor mij niet dat alles overal gelijk moet zijn, maar wel dat je gelijkwaardigheid nastreeft.
Toen we hiermee begonnen, dacht ik zelf ook vrij snel: we moeten naar financiële verdeelsystematieken kijken. Maar in de gesprekken met de ambtelijk contactpersonen uit de regio’s en betrokken provincies kom je er stap voor stap achter dat het echt niet alleen over geld gaat.
Beleidslogica is uiteindelijk ook een soort overtuiging. Je hoort bijvoorbeeld vaak: “sterker maken wat al sterk is”. Veel beleid is op zo’n gedachte gestoeld. Maar je kunt in gesprek ook tot de conclusie komen: het kan anders. Ik ben het daarom steeds meer gaan zien als een vraagstuk van gedrag, cultuur en houding, dat zich uiteindelijk vertaalt in concreet beleid. Dat is voor mij wel echt een inzicht geweest.’
"Aan de ene kant breng je kennis en denkkracht de regio in, andersom laat je in Den Haag zien wat beleid daadwerkelijk teweegbrengt"
Dirk, wat kan het Rijk volgens jou vanuit zo’n programma betekenen?
Spannenburg: ‘Ik denk dat je heel veel voor elkaar kunt krijgen door naast de regio te gaan staan: naast gemeentebesturen, provincies, waterschappen en andere partners. En tegelijkertijd naast de andere ministeries. De crux zit in het koppelen van wat er in de praktijk in regio’s gebeurt aan wat er nationaal wordt bedacht en in gang gezet.
Aan de ene kant breng je kennis en denkkracht van ministeries de regio in. Andersom laat je in Den Haag zien wat beleid dat in de torens wordt bedacht daadwerkelijk in zo’n regio teweegbrengt. Dat tweerichtingsverkeer zie ik als een hoofdopgave van NPVR: de samenwerking binnen regio’s versterken én ervoor zorgen dat Rijk en regio langdurig met elkaar blijven optrekken.’
Wanneer is NPVR uiteindelijk geslaagd?
De Joode: ‘Ik hoop dat we die twintig jaar volmaken. […] Het moet uiteindelijk een soort vliegwiel worden: dat je stapsgewijs verbetering ziet en daarmee die grotere beweging op gang krijgt.’
Spannenburg: ‘We gaan die twintig jaar natuurlijk volmaken! Maar uiteindelijk hoop je dat NPVR niet meer nodig is. Het programma is gestart omdat na Elke regio telt! werd gezegd: hier is iets extra’s nodig. De Rijksoverheid moet een extra stap naar voren zetten.
Mijn hoop is dat we over twintig jaar kunnen zeggen: die extra stap is niet meer nodig, omdat deze manier van samenwerken gewoon is geworden. Dat het de normale manier van werken is tussen deze regio’s en de Rijksoverheid.’