Persoonlijke ambtseed van Ritsart: ‘Spreek je uit als een bestuurder het ene zegt, maar het andere doet’

Auteur: Jaike Reitsma

Kwam een ambtenaar bij de dokter - deel 1

“Dokter, er is iets mis. Ik denk dat ik ziek ben.” De dokter kijkt aandachtig naar de ambtenaar; haar blik gaat op en neer. “Ik zie het al, dat is een ernstige zaak.”
“Is het ongeneeslijk?” vraagt de ambtenaar in paniek.
“Nou nou, rustig aan, zo snel kan ik niet oordelen. Steek je tong uit.”

Aaahhh…

De dokter steekt een houten spateltje naar binnen. “Hmm, zo te zien gebruik je deze alleen maar om je eigen waarheid te verkondigen, dat is slecht voor het gehemelte. En je gebruikt hem nooit om tegenspraak te geven. Dat geeft je een slechte adem.”

De dokter steekt een otoscoop in het oor van de ambtenaar. “Hmm, het is aardig donker daarbinnen.” Ze stapt naar de andere kant en herhaalt het proces. “Ah!” zegt ze triomfantelijk. “Zo te zien zit het vol met procedures en regels, maar is er geen plek voor de menselijke maat.” Hoofdschuddend gaat ze verder met het onderzoek.

Ze pakt een hamertje en geeft een klap op de knie van de ambtenaar. Geen reactie. Ze pakt een wat grotere hamer en… nog een klap. In reflex schiet het been van de ambtenaar omhoog.
“Ik merk het al”, zegt de dokter. “Je doet je taken op automatische piloot. Je reflecteert niet op je acties en handelt niet autonoom.”

Overpeinzend gaat de dokter achter haar bureau zitten.

“Er zijn toch wel medicijnen voor, of… of een operatie?” vraagt de ambtenaar.
“Nee”, zegt de dokter. “Geen medicijnen, maar ik kan je wel wat anders voorschrijven.” Haastig krabbelt de dokter wat op papier. De ambtenaar hoort haar mompelen: “Een beetje Aristoteles, Tronto, Mill en Kant kunnen helpen met je hoofd. Voor die tong en die knie schrijf ik Hannah Arendt voor.”

De ambtenaar kijkt beteuterd naar het briefje. Hij hoopt de namen te kunnen onthouden, want die hanenpoten kan hij niet lezen.
“En nou wegwezen!” zegt de dokter. “Kom na ongeveer vier maanden maar weer terug.”

Na vier maanden staat de ambtenaar weer bij de dokter op de stoep, bedekt in sneeuw. “Loyaal zijn ze wel”, mompelt de dokter tegen zichzelf. “Kom binnen, ga zitten. Vertel: hoe gaat het nu met je?”

Ha Ritsart, wat een mooi verhaal. Hoe kwam je op het idee van de dokter?

‘Tijdens de cursus Macht en Moed hebben we verschillende filosofische stromingen besproken, en één daarvan was het taoïsme. In het taoïsme wordt vaak in verhaaltjes en parabels gesproken, en dat spreekt mij aan. Ik denk dat mensen dingen sneller onthouden als je het in een verhaaltje giet. En het geeft me de ruimte om humor te gebruiken. Ik begon eigenlijk ook bij de titel: Kwam een ambtenaar bij de dokter klinkt als de openingszin van een grap.’

In het verhaal schrijft de dokter verhalen voor van Aristoteles, Tronto, Mill, Kant en Hannah Arendt. Zijn dat filosofen die jou geïnspireerd hebben?

‘Ja, onder andere. Ik ben al wel langer geïnteresseerd in filosofie; dat was ook de voornaamste reden om voor Macht en Moed te kiezen als zelfontwikkeling. Deze filosofen hebben mij verschillende perspectieven geboden om naar mijn werk te kijken. Aristoteles vanuit de deugdenethiek. Tronto vanuit de zorgethiek. Kant is meer van de plichtethiek. Mill heeft me laten kijken naar: wat zijn de effecten van de ethische vraagstukken waar je mee zit? En hoe beperk je de schade voor zoveel mogelijk mensen?’

Hebben deze filosofen jouw blik op je werk veranderd?

‘Ja, zeker. Ik ben veel meer bezig met reflecteren op mijn werk. Ben ik wel op zoek naar de waarheid? Neem ik alle perspectieven wel mee? Dat is iets dat je moet beoefenen; dat gaat niet in één keer. Maar het heeft me wel van de automatische piloot afgehaald.’

Kwam een ambtenaar bij de dokter - deel 2

Ik begon aan deze cursus om persoonlijke redenen. Hoe kan ik me ontwikkelen tot een betere ambtenaar? Maar daar is recent iets in veranderd. Nadat ik over deze cursus een korte presentatie had gegeven binnen verschillende afdelingen van het Wetterskip, ben ik tot mijn verrassing benaderd door verschillende collega’s die graag willen sparren over kwesties die er spelen binnen het Wetterskip.

Ik heb dus informeel gesproken met collega’s over morele kwesties waarmee ze zaten. Gewoon gesprekken gevoerd en vragen gesteld, zonder oordeel of oplossingen. Er kwamen zoveel verhalen en dilemma’s boven tafel waar mensen in stilte mee zaten. Voor mij was dit een moment van realisatie en helderheid. Dit is niet alleen een cursus voor persoonlijke ontwikkeling; het is een cursus waar in de hele organisatie vraag naar is.

Wat ik mij realiseerde, is dat het niet om mij draaide. Ik ben niet de held. Ik wil juist een omgeving creëren waarin helden en heldinnen kunnen ontstaan. Waarin het als collectief normaal en veiliger is om tegenspraak te leveren. Om zo’n omgeving te creëren moet iemand het goede voorbeeld geven, en dat kan ik zelf doen.

Het verhaal van Chuang Tzu, De vaardige slachter, heeft me geholpen om tot deze realisatie te komen. Maak je ego klein, daarmee bereik je meer. Het gaat niet om jou, maar om het geheel. Een organisatie die geen tegenspraak duldt, is een zieke organisatie. Om de organisatie te helen, is er ruimte voor tegenspraak nodig.

Een wijze arts geneest niet door pillen, maar door de levenshouding van de patiënt te veranderen. Niet het individu repareren, maar de omgeving waarin hij functioneert.

Mijn eed is dus als volgt:

Ik zweer niet stil te blijven over morele dilemma’s en kwesties, omdat ik weet dat ik niet de enige ben die ermee zit. Dit geeft me de moed om me uit te spreken.

Ik zweer niet mijzelf het ijkpunt te maken voor oordelen, maar deze te delen met de groep, mijn collega’s, en te zoeken naar het midden in mijn werk. Dit geeft me wijsheid in mijn denken.

Ik zweer mijn eigen gedachten, impressies en gevoelens te onderzoeken, omdat ik weet dat deze mijn werk beïnvloeden. Dit geeft me zelfbeheersing.

Ik zweer eerlijk en oprecht te handelen en loyaal te zijn aan het grotere geheel, niet alleen de politieke wil. Dit geeft me het vertrouwen om rechtvaardig te handelen.

De gesprekken die ik heb gehad met mijn collega’s hebben me een duidelijk handelingsperspectief gegeven: om samen een omgeving binnen het Wetterskip te creëren waar ruimte is voor tegenspraak. Om de ‘eenzame held’ te voorkomen en een groep helden en heldinnen te creëren. Ook wil ik inzetten op de jeugd – de toekomst van de organisatie – en met hen spreken over dilemma’s die ze tegenkomen in het werk.

Stil blijven wordt als rationeel gezien, en dat moet worden omgekeerd. Dat betekent dat ik de eerste stap moet zetten en het goede voorbeeld moet geven door het absurde te benoemen. Dat creëert een opening in de dam, waarna de spanning ontlaadt en het goede gesprek kan beginnen.

Waar ik naartoe ga werken is:

• Omgekeerde hiërarchie: de jeugd eerst laten spreken;
• Een omgeving creëren voor tegenspraak;
• Dilemma’s binnen de organisatie zichtbaar maken.

Hoe, weet ik nog niet, maar er zijn genoeg diverse mensen en ideeën; ik hoef ze alleen maar te vinden.

Met wat voor dilemma’s en vraagstukken kwamen je collega’s zoal naar je toe?

‘Ik kan niet te veel in detail treden, maar vaak ging het over morele dilemma’s die spelen bij het Wetterskip, bijvoorbeeld rondom medicijnresten in het afvalwater en de boerenprotesten. Het lastigste vinden ze vaak om zich uit te spreken wanneer een bestuurder het ene zegt, maar het andere doet.’

En heb je het idee dat je iets hebt kunnen betekenen voor deze collega’s?

‘Dat denk ik wel. Er wordt niet vaak over dit soort dingen gesproken, dus alleen al uitspreken dat er morele dilemma’s zijn in ons werk is revolutionair. Als je het daar als ambtenaren samen over hebt, kun je op zoek gaan naar wijsheid. Samen met onze integriteitscoördinator ben ik op zoek naar een manier om hier ruimte te creëren voor dialoog binnen de organisatie, bijvoorbeeld door het toepassen van het socratisch gesprek.’

Je schrijft dat het verhaal van Chuang Tzu, De vaardige slachter, je heeft geholpen met de realisatie dat je meer bereikt met een klein ego. Waar gaat dat verhaal over?

‘Het verhaal gaat over een slachter van stieren en speelt zich af in China in de vierde eeuw voor Christus. Waar andere slachters graag showen met hun enorme messen, heeft deze man juist een heel klein en scherp mesje. Hij gebruikt geen brute kracht, maar snijdt makkelijk tussen de spieren en botten door. Daardoor wordt zijn mes ook nooit bot. Voor mij betekent dit verhaal: als je een groot ego hebt, loop je sneller tegen dingen aan. Je bereikt meer door ingetogener en slimmer te werken. Die houding neem ik mee in mijn werk.’

Kwam een ambtenaar bij de dokter - deel 3

“Dus”, zei de dokter, “hoe gaat het met je?”
“Mijn tong is een stuk losser geworden”, zei de ambtenaar. “Als er in mijn werk een dilemma is, blijf ik daar niet meer stil over. Als er een regel of procedure is die de leefwereld met voeten treedt, zeg ik het nu sneller.”

“En je hoofd?” vroeg de dokter. “Hoe gaat het met je hoofd?”
“Mijn hoofd zit niet meer vol met regels en procedures. Mijn menselijk brein begint weer te groeien en ik zie de mensen weer achter de letters.”

“En je knie?”
“Die loopt niet meer op automatische piloot. Ik voer mijn taken uit, maar blijf ook iemand die denkt en spreekt. Ik denk door samen met anderen te denken. Niet alleen op mijn zolderkamertje, maar onder de mensen.”

“Mooi”, zei de dokter. “Erg mooi.”
“Voordat ik je weer de wijde wereld instuur, heb je nog een vraag voor me?”
“Ja, eigenlijk wel dokter… Wordt dit vergoed door mijn zorgverzekering?”